METAMORFOSA

Harian Banyumas pada usia 2 tahun (atas), dan penampilan banner pada usia 3 tahun.

DOPOKAN

Obrolan gaya Banyumasan, mengangkat aneka ragam topik yang sedang hangat di masyarakat.

UJARE KANCA BATIR

Uneg-uneg pembaca Harmas melalui SMS.

GEGER MOWER

Berita-berita ringan yang dikemas dalam bahasa Banyumasan. Unik dan segar.

SENGGAK

Kritik atau sentilan dengan gaya menggelitik dalam format bahasa Banyumasan.

Showing posts with label Kembang Glepang. Show all posts
Showing posts with label Kembang Glepang. Show all posts

Friday, 13 November 2015

Parikan Banyumasan

PARIKAN  niku isine meh sami kaliyan wangsalan.Nggih niku wonten pangunek-uneke. Bentenipun pangunek-unek teng parikan gampil dipun ngertosi. Menawi wangsalan madosi pangunek-unek Mandan mikir semendhing. Margi wangsalan wonten capeyan, wonten bedhekan,ugi mboten deblakakena.
Parikan teng Banyumasan utawi parikan Banyumasan kathahe isinipun mambu-mambu prenes. Saged ugi prenes.
Niki contone:
Andheng- andheng neng ngiso lambe
Aja mandeng ana sing duwe.
Pangunek-uneke : Saged ugi tiyang niku ngelingaken. Napa niku tiyang jaler, napa tiyang estri, ingkang ngelingaken, kon aja mandeng, anu wis ana sing duwe. Saged ugi ingkang ngelingaken tiyang estri, sing kepengin dadi tagone. Niki purajatian grumbul muncu tagone niku pacare (sanikine)
Pangunek-unek sepisanan pangeling- eling,maksude, ngelingaken . Salajenge pangunek – unek pendidikan . teng parikan niki ketingale ingkang dipun pandeng tiyang estri, ingkang mendeng tiyang jaler.
Pendidikan nipun tiyang mandeng sanes tiyang estrine, sanes tagone ( pacare ), niki mengkin mbok sing gadhah tiyang estri niku jengkel.Niki mengkin dadhos sadhumuk bathuk . Piraha ora mburi kerine bisa bratayuda.
Pengunek – unek selajenge saged ugi tiyang niku cemburu . Tiyang jaler, tiyang estri sami mawon nggadhahi raos cemburu. Pangunek – unek selajenge anu usaha. Mbok sinawane sing de pandeng niku esih legan, banjur gelem dadi tagone .Kathahe tiyang – tiyang jejodhohan niku saking tagon – tagonan riyin.
Selajenge niki sing madan mbebehi . Nyawang tiyang napa jaler – napa estri ngge hiburan. Angger tiyang jaler nampi julukan ” mata keranjang ”.niku antawise gosekan pengunek – unek parikan  ingkang kaserat wau.
Napa kirane namung niku gosekane , lah nggih mboten. Mangga angger ajeng degoseki malih. Degoseki saking periode sastra, saking rakitaning tembung ( untaean kata ). Menapa kalebet Basa Kawi/ Jawa Kuna, Jwa Baru, Jawa Jejeg, Jawa miring, Jawi tengahan, Jawi jaman Islam, lan sanese.
Mpun saniki gentos goseki basa Sastra teng Pedhalangan. Maksude pedhalangan Banyumasan. Ingkang namine basa sastra pedhalangan, pundi mawon krongkongane sami, nggih niku : basa sastra janturan / candra , pocapan, antawacana,lajeng sulukan.
Niki maksude basa – sastra teng padhalangan , menawi teksihwonten dhalang, kayonge mboten badhe mua, utawi punah.Jane nggih mboten naming dhalang, nggih dhalang sapenayagane, gampile nggih kru dhalang, sa pandhemene, niku dados tiyang penyangga lestarinipun basa –sastra Jawa.Nggih Jawa napa mawon, anut teng pundi dhalang – dhalang niku manggen. Deneng kados niku, lah kantenan nggih.Dhalang teng pundi mawon, dhalange sinten mawon, menawi saweg manggung, utawi ndhalang, basa sastra ingkang denggenggih basa ibu, utawi basa daerah.
Dhalang Banyumasan basa daerahipun nggih basa Jawi teng Banyumas. Lah niki ingkang dipun kajengaken dhalang sa krune, klebet penggemareniku dados tiyang penyangga lestantunipunbasa Sastra Jawi Banyumasan. Lah angger dhalange mboten nate kangge niku tah urusan nasib. Senajan mekatena manungsa dipun wenangaken usaha. Pripun carane supadose dhalange pajeng.
Pamrayoga kula, dhalang kepengin pajeng sepisanan usaha ngelmu pedhalangan de kuwasani. Melahi sakin basa sastra , lajeng cekelan (sabet ), iringangan, sanggit, sambung rapet antawacana ( ngomonge wayang siji-sijine ), sugih crita lan sanese niku de kuwasani. Salajenge saged nyenengaken pandhemen, utawa sugih ngelmu, daya tarik. Niki menawi teng “ ilmu tata teknis pentas “ namine preporation “ ( ilmu daya tarik wiwit sekang persiapan dumugi pungkasaning pentas ) Gamblange menawi pakeliran, melahi saking gendhing-gendhing talu dumugi tanceb kayon.
Sedayane saged narik kawigatosan pandhemen, utawi penonton ugi ngertos ngelmu sosial , budhaya, tanggap dhateng suasana ingkang saweg lumampah  manut jaman kelakone. Gamblange ampos ngantos keri jaman.
Salajenge ngathahaken srawung, seduluran, sugih sedulur kanca-batir, ora ketang setunggal – kalih onten sing melas . Angger kanca – batire atusan , mbok sinawane puluhan wonten sing melas.Kanca -batir ewon , sinten ngertos atusan kanca -batir sami melas. Pog-pogane dadhi dhalang payu. Sering detanggap namine dhalang laris . Ngomong si gampang. Wonten dhalang inking maca seratan niki , mangsuli kaya niku. Angger wonten nggih niku sebabe dadi padha ora payu, sebab moh nampi saran. (Darkam AS)

Wis demuat nang Harmas 12 November 2015

Thursday, 5 November 2015

Bung Karno Tau Disuguhi Dhawet Ayu Banjarnegara

RIKALA tahun 1950-an kota Banjarnegara misuwur olih jeneng “Kota Buntil”, Presiden Soekarno wektu nganakna kunjungan maring Banjarnegara uga sesuguh buntil lan mujudaken suguhan utama seliane dhawet ayu sekang desa Rejasa, suguhan utama nggo nyuguh Presiden ndadekna panganan lan inuman wujud buntil kambi dhawet kewentar. Siki sing jenenge dhawet ayu Banjarnagera njeprah nang tlatah Banyumas, Purbalingga, Kebumen, Cilacap lan kota gedhe liyane, kios dhawet lanangkringan ora gamam masang plang lan spanduk “Dhawet Ayu Asli Banjarnegara” ... jan ana bae akale men dagangane laris manis.
Miturut sujarah, jeneng dhawet ayu asal mula bukane bakule pancen ayu, ana salah sijining bakul dhawet asale sekang desa Rejasa, uga panggonan asline lan klairane Pak Dullah sing kewentar rikala taun seketan. Dhawet gemiyen urung ana campuan es batu, ningen rasane nylekamin pisan.
Ibu Munarjo lan rewange saben dina ora tau leren nglayani langganan lan pesenan. Kiose bisa nampung ngosi 50 wong nang dalan Dipayuda, kaya bakul umume angkrigan dhawete uga ana pajangan wayang (sekang kayu utawa seng) wujude Semar lan Nalagareng nang kiwa tengene pikulane dawet.
Miturut budayawan asli Banjarnegara yakuwe Sarwan Adusarwono nerangna lamona tetenger nang angkringan dhawet gambar wayang punakawan ngemu surasa lan mangsud lamona dhawet kuwe umbenane utawa inumane masrakat cilik sing regane murah. Ana uga sing duwe penemu lamona Semar lan Gareng decekak “Mareng” ngemu surasa ora udhan ningen wong tuku dhawet. Ibu Munarjo dhewek uga ora ngerti sujarahe asal muasal jeneng glewehan, ningen sekang glewehan marakna misuwur ngosi seprene.
Dhawet ayu wis ana nang kota-kota gedhe kaya Yogyakarta, Semarang, Purwokerto, Purbalingga, Cilacap, Pemalang lan kota-kota liyane kabeh nganggo jeneng dhawet ayu asli Banjarnegara senajan gawene ora nang kota Banjarnegara sebabe ora nana larangan lan hak paten mula sapa bae bisa ngaku dhawet ayu Banjanegara.
Siki dhawet sing maune dadi karemane wong cilik wis mundhak kelas nggo wong gedhongan. Angger ana pengede mantu, akeliwat ana dhawet, ana sing decampur kambi duren lan rajangan nangka. Dhawet sing dedol nang endhi papan pancen kegolong murah, segelas gedhe dipatok Rp. 2.000,- - Rp. 3.000,- pancen nyata murah, meriah angger dibandingaken kambi inuman utawa umben-umben liyane.
Nggo narik kawigaten siki bakul dhawet sing nang njaba Banjarnegara uga adol dhawet ireng lan dhawet campur ketan, ningen regane lewih larang mula masrakat tetep bae tuku dhawet sing asli cendhol sing degawe sekang glepung beras, santen klapa lan juruh gula klapa.
Nang tlatah Banyumas Raya pancen sugih babagan kuliner, angger maring Prakerta tuku mendoan kambi kripik lan getuk goreng, angger tlatah Cilacap tuku sale gedhang kambi iwak segara, maring tlatah Braling tuku duku lan soto kriyik lan maring Banjar kejaba dhawet uga misuwur salak lan duren.
Nang alun-alun kota Banjarnegara uga ana “monumen” angkringan bakul dhawet nggo narik kawigaten masrakat sing teka maring Banjanegara, nang kono uga akeh kios lan lapak angkringan dhawet sing saben dina rame detekani dening warga Banjarnegara lan tlatah liyane sing kebeneran liwat kota Banjarnegara.
Senajan panganan utawa umben-umben khas, ningen seprana-seprene dhawet urung ana sing ngurus “Hak Paten” sekang perintis utawa sing trukah anane dhawet ayu Banjarnegara, mula ora aneh nang endi papan dhawet sing dedol kabeh ngaku dhawet ayu Banjarnegara. Sing penting Banjarnegara kewentar asal mulane dhawet asli Banjarnegara, malah lewih misuwur maning ana lagu pop Jawa sing judhule “Dhawet Ayu”. Klilan (Bambang S Purwoko/05)


Wis demuat nang Harmas 5 NOvember 2015

Thursday, 29 October 2015

Sepur Jurusan Purwakerta - Wanasaba Agep Urip Maning?

INYONG sekanca batir sekang tlatah Purwanegara rikala taun 1960-an angger pas dina bada riyaya mesti plesiran maring Wanasaba nunggang sepur kluthuk jurusan Purakerta Wanasaba, taun 1966 - 1970 sekolah nang kota Banjarnegara, ana sing nang SMEA (SMK), SPG (siki bubar) uga ST lan SMP mangkat sekolahe uga nunggang sepur. Rikala jaman gemiyen suasana esih rekasa sing duwe pit lan pit montor kena deetung, kayanee sedesa gur siji loro sing teyeng tuku pit montor, mula angger mangkat sekolah ana bae akale kaya nggadhul trek, sek-sekan nang bis lan oplet. Wektusemono sepur jurusan Purwakerta – Wanasaba agi jaya-jayane bahan bakare batubara sing ketelah stingkul uga kayu. Ningen ora let suwe lokomotif deganti kambi mesin disel.
Bocah sekolah sekang tlatah Mandiraja lan Purwanegara sekang kulon seperangan gedhe mangkat nunggang sepur ana sing ngecer karcis arian utawa wulanan  sing ketelah Abunemen ... sing mangsude mbayar nggo wektu sewulan lan lewih ngirit sebabe murah tinimbang ngecer.
Dalan sepur Purwokerto - Purbalingga - Wonosobo agep deuripna maning, kahanan ril sing dawane 98 km pancen akeh sing ketutup bangunan awujud toko, kios, warung lan umah penduduk sing jeremonge nyewa saben taune lan detarik rutin nang PT KAI. Miturut Humas DAOP V Purwokerto, Surono dalan sepur Purwokerto-Wonosobo agep demolai taun 2016-2017 ngarep lan siki wis ana wara-wara sosialisasi maring masrakat khususe singngenggoni lemah lan ril sepur kon siap siaga sewektu wektu degusur.
Masrakat nang tlatah Banyumas Raya setuju lan ndukung anane sepur jurusan Purwokerto – Wonosobo ya ngiras nggo nostalgia uga sarana rekreasi kaya sepur Jaladara nang kota Solo sing kewentar sepur pariwisata. Angger klakon sedalan-dalan sepur kiye ngliwati kali Serayu lan desa-desa sing ana pemandangane mula cocog nggo sepur wisata ndean.
Jalur sepur Purwokerto – Wonosobo gemiyen deresmikaken nang perusahaan Hindia Belanda Serajoedal Stroomtram Maatchappij rikala tanggal 7 Juni tahun 1917 lan anane owah-owahan jaman sepur kiye detutup rikala tanggal 1 Agustus 1978.
Ningen ... siki pemretah liwat Departemen Perhubungan wis aweh restu malah aweh ancer-ancer tahun 2017 wis bisa operasi.
Sepur jurusan Purwokerto – Wonosobo angger pancen klakon deuripna maning bisa ngurangi kepadatan lalu lintas nang dalan gedhe sing siki wis padet lan sering ana kacilakan. Angger regane karcis murah ora mokal masrakat milih nunggang sepur tinimbang angkutan darat, ngiras plesiran ndeleng swasana pedesaan lembah Serayu.
Ningen mengkone angger pancen kaleksanan, kae bakul-bakul panganan lan jajan aja depenggak nggo nguripna ekonomi warga, gemiyen angger nang njero sepur akeh bakul pecel lan panganan liyane kaya nang tapsiun Klampok ana bakul pecel lan tahu, nang Purwonegoro ana bakul ayam goreng lan petis ayam, nang Mantrianom ana bakul gedhang godog, nang Kota Banjarnegara ana sing dodol manggis, duku lan salak, saben tapsiun tekan Wonosobo akeh bakul-bakul sing melu sepur uga asongan nang tapsiun. Mula seliane gawe lancar lalu lintas, jalur sepur Purwokerto – Wonosobo uga bisa nguripna lan ningkataken ekonomi warga. Nang sepur kuwe ora perlu ana restorasi utawa restoran khusus  cukup bakul-bakul cilik asal tertib lan ora nggangu kenyamanan penumpang. Men lewih tertib maing tukang ngamen lan pengemis ora olih operasi nang njero sepur.
Nggo jeneng sepur pancen apike ana mangsude promosi, wis ana sepur jurusan Purwokerto – Semarang dejenengi KA Kamandaka .. la sepur Purwokerto – Wonosobo apike apa jenenge ? Ana sing usul jenenge Adipati Mrapat, KA Argo Slamet Dieng ningen lewih cocog KA Bima Lukar, kiye tuk sing nang Wonosobo sing dadi cikal bakale kali Serayu lan miturut crita lan legenda Serayu, Bima utawa Werkudara sing trukah kali Serayu.
Jalur sepur Purwokerto – Wonosobo uga bisa aweh manpangat maring sektor pariwisata nang tlatah Banyumas Raya, nang Cilacap ana Bandara Tunggul Wulung lan Pelabuhan Laut Tanjung Intan , nang Purbalingga menkone ana Bandara Wirasaba lha angger ana sepur wisata kahanan tambah lengkap tlatah Banyumas Raya dadi tujuan plesiran sing maen.
Sepur Purwokerto – Wonosobo uga migunani nggo ajang pendhidhikan maring bocah sekolah, malah ana kabar lamona esih akeh bocah sekolah SD, SMP sing urung tau nunggang sepur ... jan melasi pisan, mula angger pancen nyata sepur mau arep deuripkaken maning akeh sing dadhi pelanggan nggo plesiran utawa usaha dagang. Klilan (Bambang S Purwoko/05)

Wis demuat nang Harmas 29 Oktober 2015

Friday, 23 October 2015

Telung Taun Sedane Dhalang Gino

NYONG  tau manggon nang Notog taun 1972-1975  rikala SD kelas 1-4. Kaya bocah sepantaran, nyong uga seneng nonton wayang ngasi ngebyar. Dhalang idolane  padha kaya  kanca-kanca ya kuwe Dhalang Gino.
Wektu semana Dhalang Gino wis kondhang. Tanggapane butul Jakarta, palah  butul Sumatra lan Kalimantan. Senajan kondhang soten angger ditanggap tangga cedhek ora nolak. Buktine, nyong tau nonton pas ditanggap Mbah Guru Sum daleme nang mburi kecamatan lawas, Mbah Sumo (Pamane Pak Mardjoko manten Bopati Banyumas) daleme nang mburi  umaeh Dhalang Gino, Pak Bau Kalirajut, lan ditanggap Kecamatan Patikraja nggo Pitulasan nang alun-alun Notog.
Pisanan nyong nonton nang mburi Kecamatan lawas, neng umaeh Pak Medi. Suara gamelane maen pisan. Pesindhene, Nyi Sumiati lan Nyi Larasatun katon ayu, mlowes tur moblong-moblong. Suarane yahud. Angger depadhakna karo suarane  pesindhen Nyi Nuriyah singcokan melu Dhalang Mantep kacek adoh. Rikala pengendhange dikon nirokna ukarane Dhalang Gino, “Godhong gedhang kluthuk nggo mbunten ketan,” bisa plek jiplek nirokna nganggo tabuan kendhange. Saemute nyong, Dhalang Gino angger ngobahna wayang Limbuk urip pisan. Tangane gole obah kaya yayakha. Bokonge kayong bisa geyal-geyol, magane bokonge ora nana engsele. Pendheken, Limbuke kayong ana roeh.
Dhalang Gino dhalang ora kur dhalang sing paling jos antawecanane. Dheweke pinter improvisasi lakon crita wayang. Buktine  sering nganggo lakon carangan. Pendheken,   kelewiane kumplit-plit, kaya dene suluke, sanggite, ndhagele, turan sarune ora nemen-nemen.
Dhalang Gino kreatip pisan. Ndhalange nganggo cengkog dhewek. Merga cengkoge ngepasi karo samubarang sing mambu Banyumasan, cengkoge dearani  cengkog Banyumasan. Sekiye cengkoge detiru nang dhalang Banyumasan  jaman sekiye.
Angger arep mayang biasane ana suara gamelan ditutuk asal-asalan nang kuli akut sing ngangkut kambi gerobag sapi. Angger grobage ngalor, biasane arep ditanggap neng wong grumbul Ronten,  desa KedungwuluhKidul utawa Kedungwuluh Lor. Angger ngetan, biasane arep detanggap nang grumbul Sanggrahan, desa Patikraja, Pegalongan utawa Kedungrandu.
Jalaran kawit cilik wis seneng nonton Dhalang Gino, Dhalang Daulat, Dhalang Gito, Dhalang Kodir, Dhalang Taram, angger nonton wayang dhalang wetanan kocap krungu suluke wis krasa aneh. Aneh maning maning angger wis mlebu gara-gara.  Merga Bawore dadi Bagong.
Merga sering ditanggap neng endi ora, Dhalang Gino wektu semana wis dadi wong sugieh Notog. Wong sekecamatan Patikraja sing duwe mobil nembe wong telu. Dhalang Gino, mobile kol cowak Tiga Berliyan sing ana tulisane Dewandaru Onigus. Lurah Pegalongan Pak Siswadi, mobile Jip Willys. Karo wong Notog Lor, mobile Fiat blendhuk. Wektu semana wong sekecamatan Patikraja sing nduwe TV nembe dhalang Gino. Angger ana tinju Mohamad Ali, SD se-Notog padha bubar sewetara merga guru lan muride padha nonton TV-ne  Dhalang Gino sing agi nyiarna tinju Mohamad Ali tandhing George Foreman.
Sekiye dhalang Gino wis kepundhut dening sing kuasa. Presise telung taun kepungkur. Winginane nang  alun-alun Notog molaih tanggal 16, 17 lan 18  telung ndina med ana acara ebeg, kethoprak, wayangan kanggo mengeti  nyewu dina sedane. Nang pengetan kuwe nyong krasa, jebule penggemare Dhalang Gino ora kur nang tlatah Banyumasan.
Buktine, seniman Jawa Timur  kaya dene Kirun, Topan, lan seniman wetan liyane kaya dene Yati Pesek, Marwoto Kawer lan Ciblek pendhagel sekang Banyumas  padha melu ngramekna acara kuwe. Palah, Dhalang Oye Mantep Sudarsono ora kur mayang secra khusus, ningen uga  ngebosi. Sing nonton ngendheng-endheng. Angger dideleng sekang Helycopter, menungsa sing tumplek blek nang alun-alun Notog  kaya cendhol dawet nang kuali.
Muga-muga swargi Dhalang Gino diparingi papan panggonan sing apik lan amal ibadaeh detampa dening Allah SWT. Dhalang penggantine uga ora entong-entong, ningen nambah-nambah. Amin. (Hari Widiyanto/05)

Wis demuat nang Harmas 22 Oktober 2015

Wednesday, 14 October 2015

Tradisi Suran nang Banyumas

NGRAYAKAKEN Suran utawa wulan Muharram nang tlatah Banyumas pirang-pirang acara sing digelar. Jere asale sekang tembung wulan  Asyura (Hijriah) sing banjutan katelah Sura ( kalender jawa). Jan-jane sing bener pengetan tau anyar Hijriah/ Jawa.

Biasane depengeti kanthi sukuran bareng nang dalan desa. Masarakat padha nggawa panganan sing biasane diwadhahi takir, besok apa tenong. Banjutan masrakat padha ijol-ijlan panganan. Mulane ana bae wong Banyumas sing nyebut wulan Sura  wulan takir apa tenong.

Acara Suran nang Banyumas saben taun depen geti nang Desa Piasa Kulon Kecamatan Somagede. Warga padha ngumpul nang Jembatan Kopek ora keri nggawa takir apa tenongan. Ora mung perangkat desa sing padha teka, ningen uga penjabat sekang kabupaten.

Ritual Grebeg Suran uga deanakaken  warga 30 desa sing manggon nang sikile Gunung Slamet. Biasane acara kiye deanakaken sisan gawe kanggo ngramekaken Pariwisata Baturraden. Paling ora limang ewu warga Kecamatan Baturaden, Banyumas aben taun nekani acara mau. Ritual Suran deanakaken minangka ra syukur maring Gusti Allah, merga esih deparingi rezeki karo kasil bumi sing pirang-pirang
Ritual sing uga katelah  rebutan kasil bumi kiye deanakaken saben wulan Sura utawa taun anyar Islam. Acarane demulai sekang arak-arakan ngusung pirang-pirang kasil bumi, kawit sayuran, woh-wohan karo kebutuhan pangan menungsa liyane. Ora keri deiringi kesenian  tradisional Banyumasan, kayata hadrah, kenthongan tekan kesenian tabuh lesung utawa gojeg lesung..
Bubar arak-arakan, kabeh sesaji mau dedongakna nang para sesepuh desa ngkono.Kabeh padha ngucapaken puji syukur maring Gisti Allah. Sjrone ndonga, warga nyuwun ben kabeh masrakat Banyumas, khususe sing manggon nang sekubenge Gunung Slamet padha deparingi kewarasan.
Sewise n donga, ewon warga padha rebutan sesaji sing dearak. Tumpeng sing derebut bae ana telung rupa sing degawe sekang pirang-pirang kasil pertanian. Kayata pari,  ketela, karo sewernaning sayuran sing ana uga woh-wohan.
Gole padha rebutan tumpeng nang komplek petilasan, banjutan tumpeng depangan barengan. Ancak  isine kasil bumi sing nggo rebutan warga, jere  bisa nggawa berkah karo  keslametan urip.  Mulane warga rila rebutan kambi sol-solan ben kabagiyan. Grebek Suran kuwe minangka puncake kegiatan nyambut tahun anyar Islam.
Minangka penutup ritual, nganakaken sembelehan wedhus. Sirah wedhusbanjuran detandur miangka tenger janur kuning. Banjutan sesaji sing ana delarung nang kali sing mili nang obyek wisata Baturraden.
Acara kiye minangka rasa syukur maring Gusti Allah sing wis paring  berkah kasil bumi sing delimpahaken maring warga masarakat.. Semana uga kanggo keselametane wilayah Baturaden karo wisatawane sing aben taun cacahe ngasi atusan ewu. (dw) 

Wis demuat neng Harmas 15 Oktober 2015

Tuesday, 13 October 2015

BENTHIK

Dolanan Bocah sing Ngemu Piwulang Werna-werna

CARA jaman sikine, gole ngarani jere benthik kuwe klebu dolanan sing murah meriah. Lha ora arep darani ora meriah kepriwe wong sing dolanan benthik kuwe ora trima mung bocah loro, bisa nganti bocah sepuluh sing debagi dadi rong regu. Pancen jaman gemiyen kena darani ora ana dolanan sing nggo dhewekan, paling ora ya bocah loro, ora kaya dolanane bocah jaman sekiye, nggesruk dhewekan neng senthong. Lewih meriah maning angger dolanan benthik kuwe anu pertandingan utawa tantangan antarane tlatah siji karo tlatah liyane, ya ora ketang tlatah grumbul utawa kopak, mesthi padha nggawa kanca-batir kon padha nonton.
Arep ora murah kepriwe wong mung modhal bilah rong ler, siji dawa karo sijine sing cindhek. Sing dawa ana sing ngarani wilahan dawane watara 50 – 60 cm, dene sing cindhek dejenengi anakan, ukurane biasane sepertelone sing dawa. Ngarah gampange, sing degawe dhisit ya sing cindhek (anakan), tembe gawe sing dawa
kanti ukuran ping telune sing cindhek. Dene bahane bisa sekang kayu utawa sekang pring, sing cara inyong gemiyen anu ndadak nyemplek gethek, utawa ndadak nggolet bodholan garan sapu. Kejaba kuwe butuh watu gragal sing meh padha gedhene nggo ganjel anakan angger arep decuthat, karo pethilan genheng nggo papan anakan angger arep pecak lele.
Sedurunge dolanan benthik demolahi, bocah-bocah padha rembugan babagan aturane, seregu kudu ngumpulna biji pira. Babagan aturan dolanan kabeh bocah wis ngerti, dadi ora perlu derembug aning. Bocah-bocah banjur padha nggolet incon (pasangan) dhewek-dhewek sing sekirane babag. Bar kuwe terus padha pingsut karo incone dhewek-dhewek, sing kalah ngumpul karo sing kalah, sing menang ngumpul karo sing menang, terus salah sijine, biasane sing duwe jiwa pemimpin detunjuk dadi pempine, sing cara jaman siki jere dadi kaptene. Lha sapa sing detunjuk dadi pemimpin regune kuwe banjur pingsut nggo nentokna regu endi sing arep labuh utawa main dhisit. Lha tembe dolanan benthik demolahi.
Sejan-jane dolanan benthik kuwe dolanan balapan ngumpulna biji utawa angka kanti nglakoni telung (3) polahan yakuwe: cuthat; iler lan pecak lele, sing neng tlatah sejen dejenengi patil lele.
Cuthat yakuwe nyuthat anakan sing wis detumpangna neng gragal sing dejejerna, nganggo wilahan sing wis desedhakna. Gole nyuthat degawe serosa-rosane ben seadoh-adohe lan golet panggonan sing dijrah ora teyeng depancak nang bocah-bocah sing lagi jaga. Angger nganti kepancak, berarti bocah sing main kuwe mati, ora olih nerusna polahan sebanjure.
Iler yakuwe nampok anakan nganggo wilanhan. Anakan desogna neng gigir tlapakan tangan, deumbulna semendhing terus detampok laro wilahane. Angger anakan kuwe gisa kepancak neng sing jaga, sing jaga olih biji lan sing main mati, tapi angger ora kepancak anakan kuwe debalangna deusahakna ben mandhege anakan kuwe seperek-pereke karo gragal singdejerna mau. Lha sing labuh utawa sing main usaha nampok anakan kon ora cedhek karo gragal mau.
Pecak lele, patil lele utawa cakle yakuwe mbenthong anakan, angger wis mumbul terus detampok nganggo wilahan. Angger sing labuh kuwe ora teyeng nampok anakan, mati. Gole nampok kuwe ora kudu ping sepisan, tapi olih nggo dolanan dhisit sebisane, tembe detampok seadoh-adohe sekang gragal sekloron. Sengsaya sering gole nampoki anakan, bijine sengsaya gedhe. Sing jaga ngupaya teyeng mancak anakan. Angger anakan kena depancak sing main mati lan sing masang/jaga olih biji.
Kaya kuwe seteruse genti-genten bacah siji karo sijine nganti kabeh bocah seregu mati kabeh, tembe gentenan regu sing mau jaga/masang gentenan main utawa labuh. Tapine angger urung nganti kabeh mati koh regu sing labuh kuwe wis teyeng ngumpulna biji utawa angka sing desepakati sedurunge labuh, berarti regu kuwe menang lan lawane kena ukuman. Dene ukumane kuwe bisa gendhongan utawa mung pengakuan lamona regu kuwe kalah, lan dolanan bisa deterusna maning nganti padha bosen utawa kesel.
Kanti ndeleng kahanan sing ketulis neng ndhuwur kuwe, jebule dolanan benthik kuwe akeh wulangan sing migunani pisan kanggone bocah-bocah, yakuwe bocah delatih/deajari kon:
1.    srawung, guyub-rukun kerja bareng  karo kanca-batir sing sepantaran;
2.    berdemokrasi: milih pimpinan, nggawe aturan bareng-bareng, delakoni bareng lan angger ana sing nglanggar kena ukuman;
3.    berperilaku utawa tumindak jujur, ora curang utawa nglomboni maring kanca-batire;
4.    ngakoni menange wong liya lan ngakoni kalahe dhewek kanti nglegawa;
5.    pinter ngetung mligine neng ping-pingan karo gunggungan;
6.    cukatan, trengginas mligine neng nggon: nyuthat, mlumpat, nampok, mancak karo ngincer. (08)
(Eyang Nardi, pemerhati kabudhayan karo sujarah Banyumasan)

Wis demuat neng Harmas 21 Mei 2015

Monday, 12 October 2015

Naker Kebanyumasan Wong Banyumasan

WONG Banyumasan ya kuwe, wong sing wis suwe urip neng tlatah Barlingmascakeb (Banjarnegara, Purbalingga, Banyumas, Cilacap, Kebumen lan sekubengane). 
Wong sing wong tuane sekang Barlingmascakeb, ningen netep neng njaba tlatah Barlingmascakeb seperlu nggolet upa lan esih ngugemi tata cara Banyumasan. Wong Banyumasan sing babar pisan ora tau bali maring asal tanah leluhure, sing wis pitung turunan urip neng tatar kabudhayan Pasundan (Serang, Pandeglang, Tangerang).
Leluhure ndhisit-ndhisite serdhadhu Senapati Mertasura (Adipati Yudanegara I), Senapati Mertayuda (Adipati Yudanegara II) lan Senapati sekang Panjer (Kebumen). Dheweke dadi bala perang Metaram ngrebut tlatah kulon sekang tangan Portegis lan Landa. Gutul siki wong-wong kiye esih mitutur basa Banyumasan koek.
Wong sing asal-usule sekang endi bae, ora pandhang sekang Yogya, Solo, Ngarab, China, Ngindia, sing wis suwe pisan urip nyecep banyu lan gupak tanah Barlingmascakeb, sing wis suwe ngoyod aring samubarang sing sarwa Banyumasan.
Angger detlusur-tlusur, kayonge langka wong Banyumas sing getieh asli Banyumas merga wis kecampur liwat perkimpoan getih. Kayonge uga, wis langka kabudhayan sing bener-bener asli Banyumas, merga kabudhayan Banyumasan sing asli wis ngalami akulturasi kambi kabudhayan liya. Sing ana, ya kabudhayan sing dominan Banyumas, sing arane kabudhayan Banyumasa kasil perkimpoan budhaya (akulturasi).
Perkimpoan getih lan kabudhayan sing tau kedaden ya kuwe antara  peyayi Pasirluhur-Pasundan, peyayi Banyumas-Majapait, peyayi Banyumas-para juru syiar agama Islam sekang Hadramaut.
Taun 1700-an, keraton Metaram neng Kerten (Bantul DIY) deserbu serdhadhu Trunajaya ngasi keratone mosak-masik. Kepeksane, Sunan Amangkurat I lan kerabate kaya dene prameswari, selir, putra-putrine, para abdi daleme, ponggawane, sisan dhalange lan sindhene (kur gamelane sing ora melu degawa merga abot lan rebyeg) ngili. Panji-panji keraton kaya dene umbul-umbul lan pusakane melu degawa (ana sing desimpen neng Kalisalak Kebasen). Saking akeeh sing ngili ngasi bisa dearani  bedhol keraton.
Sunan Amangkurat I madan suwe mandheg neng tlatah Panjer (Kebumen) merga nandang gerah. Banjur nerusna ngili maring arah ngulon nururt pesisir kidul ngliwati Petanahan, sekang pesisir mbedhal maring ratan Kroya lan mandheg suwe neng tltah Banyumas. Neng Ajibarang, Sunan Amangkurat I, jenasaeh desirami neng Pasiraman, banjur desarehna neng Tegal Arum Kabupaten Tegal. 
Neng sedawane dalan sing deliwati ngiline Sunan Amangkurat I akeh kedadean perkimpoan getih antara kerabat Metaram kambi Banyumas, kaya dene antara putri kandhut Amangkurat I (Putri Kleting Kuning) kambi Yudanegara II, lan para ponggawa Amangkurat I kambi para ponggawa Yudanegara II. Uga akeh kedadean perkimpoan kabudhayan, ya kuwe anane kesenian anyar Jemblung sing urip neng tlatah Gombong, Tambak, Sumpiuh, Kroya. Kesenian kiye ana merga  rombongan Sunan Amangkurat I tau mandheg suwe neng tlatah kuwe. Ketimbang nglangut ora nana hiburan, nggo nglipur ati lan ngguang rasa kesel, dhalang, sindhen lan penayagan sekang Metaram padha wayangan ora ngganggo tabuan tutuk (acapela). Wektu semana, neng rombongane ana dhalang peng-pengan sing dadi dhalang kinasieh Sunan Amangkurat I ya kuwe Ki Lebda Jiwa sing uga leluhure Dhalang Ki Enthus Susmono.
Tuladha salah siji perkimpoan kabudhayan neng Banyumas ya kuwe neng desa Karangdadap Kecamatan Kalibagor, tengere akeh penggiat seni tradisional Metaraan, merga sindhen lan penayagane Sunan Amangkurat I akeh sing turun temurun neng desa kuwe. 
Kenang apa wayang gagrag Banyumasan kepengaruh  gagrag Solo, ora kepengaruh gagrag  Yogya, magane Sunan Amangkutat I sekang Keraton Metaram Yogya? Jawabe,  keraton Metaram neng Kerten Bantul musnah, Sunan Amangkurat II banjur nggawe keraton anyar neng Kertasura (Solo). Kadipaten Banyumas tetep dadi kadipaten perdikane Keraton Metaram sing neng Kertasura.
Kabudhayan Banyumas mundur rikala ana tragedi pulitik taun 1965. Kesenian lokal akeh sing sumurup merga olih stigma negatip. Lewih mundur maning rikala ana kedadeyan reformasi pulitik 1998. Modernisasi lan kemajuan ilmu pengetahuan uga marekna  kabudhayan manca nggerus kabudhayan asli Banyumas. Pranata sosial lan budhaya dadi padha ruwag. Relasi sosial horisontal lan vertikal melu ruwag. Semana uga, nilai-nilai lokal. Kearifan lokal lan jatidiri Banyumas akeh sing sumurup.
Kabudhayan tansah dinamis. Akulturasi kabudhayan angel depenggak. Bisane kur desaring. Wong Banyumasan ya wong Barlingmascakeb sing getieh wis kecampur-campur, sing kabudhayane wis ngalami akulturasi. Takeran kabudhayan sing pas ya sing akeh kandhutan rasa banyu kali Srayu lan rasa lemah Gunung Slamet. (Hari Widiyanto)

Wis demuat neng Harmas 7 Mei 2015

Mayuh Nglestarekna Seni Begalan

BEGALAN kanggone wong Banyumas, pancen meh padha karo kabudayan ruwatan nanggap wayang kulit, tegese kanggo nulak bala. Jaman gemiyen, dalang-dalang begalan sifate kaya mistis. Nanging kemajuan jaman, seni begalan kang wis dadi tradisi, wis pada karo tanggapan kesenian.
Kaya sing wis delakoni nang Pujiastuti karo Aziz Priyantoro wong nang tlatah Buntu Banyumas. Durung suwe wingi wong loro kuwe wis ijab kabul bebojoan.
Tri Daya Kartika (68) umahe nang Purbalingga sing dadi tamu upacara kawinan kuwe jlentrehna, begalan sekang tembung begal sing tegese rampok. Dibegal pada karo dirampok.
“Begalan, kabudayaan tradisonal masyarakat Banyumas sing wis kedadeyan turun temurun, utawa wis membudaya,”pituture Tri Daya
Tegese sambunge Tri Daya, nek nganakaken khajat pernikahan kawitan ora nganggo pitutur lan pangeling-eling kok ana sing kurang. Mergane ya kuwe seni begalan pancen dadi budaya tradisi, isine uga piweling lan pitutur kanggone kaki-nini penganten. Apamaning sing digawa brenong-kepang, yaiku alat-alat dapur sing biasane kanggo peralatan masak, digawe sekang pring.
“Nang njerone ana ular-ular sing wigati, contone kaki penganten ngemutaken karo nini penganten, kiye inyong ngawakaken alat-alat dapur nggo pranti masak angger inyong lan rika wis bebojoan, wis dadi seumah utawa wis rumahtangga,”pitutureTri Daya.
Tri Daya nambahi, isine brenong kepang kuwe antarane, kukusan ngo pranti adang. Sewise sega adangan mateng, terus  disogaken nang kepang.. Kepang karo ilir piranti dapur sing ngo prantio ngangi sega, men ora cepet wayu (mambu). Cething nggo wadah sega sing wis mateng.Irus kanggo pranti njangan, siwur ngo pranti ciduk banyu panas., lan piranti dapur liyane.
“Begalan ngambarake lakon rampogan sing digawa besan (penganten lanang) dening rampok,”omonge Tri Daya.
Dheweke nambahi, falsafah Banyumasan, sing dirampok kuwe dudu dunya brana, nanging bajang sawane kaki lan nini penganten. Amarga, angger wis jejodohan, penganten lanang lan wadon pancen dirampok kemandiriane, dirampok pribadine.
“Tegese, penganten lanang angger wis duwe bojo, arep tumindak apa bae kudu nganggo palilahe bojo, ora bisa segeleme dhewek. Mengkono sewalike. Wong bebojoan wis ora bebas jalaran ”dibegal” dening acara sakral pernikahan,”pituture Tri Daya.
Arsanawan (56) umahe nang RT 03 RW 2 Desa Pageralang, Kemranjen Banyumas sing dadi lakon begalan ngomongna, begalan kuwe pacakan seni tutur tradisi sing diramu seni tari, gunane nggo srana nyumponi urut-urutan upacara kawinan. Di gelar sejrone acara tekane rombongan penganten lanang mlebu maring plataran umahe penganten wadon. Uba rampene wujud alat-alat dapur sing diarani "Brenong Kepang".
“Salah sijine gawan penganten lanang, Contone: ilir, iyan, cething, kusan, kalo (saringan ampas), tampah (nyiru), sorokan, centhong, siwur, irus, kendhil karo wangkring lan wlira,”pituture Arsanawan.
Egin ditambah maning karo ubarampe gawan liayane, yakuwe pala pendhem, pala gantung, pala kesimpar, kembang pitung rupa/werna, beras kuning, sewernane gegodhongan, gedhang raja lan gedhang emas, endhog ayam, lan liya-liyane egin akeh maning.
“Sandhangane wong sing kedhapuk upacara begalan kiye kudu nganggo klambi adat banyumas, bebed lancingan bathik Banyumasan, ikete wulung jeblagan, lan sikile kudu nyeker ora kena nganggo trumpah,” pituture deweke.
Upacara Begalan kiye isine pitutur nggo penganten sakloron gole arep mbangun somah. Sejrone catur-gunem upacara, kuwe diwedharaken pitutur becik nggo penganten lan tamu sing pada teka ngrubung, kadhang-kadhang dibumboni glewehan-glewehan kepriwe carane wong urip omah-omah lanang-wadon. Pagelaran seni kiye diiring gendhing Jawa Banyumasan
“Biasane bar gelaran, "Brenong kepang" (alat dapur) sing digawa kuwe dibalangaken kanggo rayahan penonton,”pituture Arsanawan sing pungkasan. (Prayitno)

Wis demuat neng Harmas 16 April 2015

Maneges Banyumas Extravaganza

Banyumas Extravaganza senajan ana kekurangane, soten kelewiane akeh ora petung. Angger inyong ora keliru, tau maca pangendikan Pak Ahmad Husen neng Koran lokal Purwokerto sing kebabar neng wulan April 2014: “Banyumas Extravaganza dadi kalender kagiatan taunan nggo ningkatna jumlah kunjungan wisata maring Kabupaten Banyumas.” Merga kiye pangendikane peyayi sig paling agung neng Kabupaten Banyumas,  pangendikane dadi ngemu teges jero. Angger kemutan maring pangendikane, rasane  dadi kayong  kegawa kelu, hehehehe...
Tumrape inyong, pasugatan Banyumas Extravaganza dudu pasugatan normative, ningen pasugatan sing sesuatu banget merga ngedab-edabi lan ora baen-baen. Kayong eman-eman angger gole negesna nganggo tembung lan ukara sing normative. Melasi para kawula alit sing lewih wasis maknani kanti jero nganggo laku lan tindakan nyata, delampoa padha teka adoh-adoh sekang plosok Gumelar, Lumbir lan Tambak ngasi kedhangkrakan ninggal kesibukan pedinane. Delampoa padha sabar nunggu start ngasi jam-jaman neng Jl S Parman antri melu arak-arakan gutul alun-alun Purwokerto pas srengenge agi penther-penthere.
Banyumas Extravaganza bangeting lewih sekang  kalender kegiatan taunan nggo ningkatna kunjungan wisata maring tlatah Banyumas.  Inyong ora trima Banyumas Extravaganza kur demaknani lumantar aspek ekonomi kanti cethek. Sejatine, Banyumas Extra Vaganza uga ngemu aspek ideologi, pulitik, sosial lan  budaya masyarakat Banyumas, asal bisa ngematna lambang-lambange lan basa awake (gesture-e).arak-arakane kanti slirik. Angger demaknani kanti wasis, Banyumas Extravaganza minangka kaca benggala nyewijine lan golong gilinge Kawula (rakyat), Ponggawa (aparatur), Gusti (Bupati) lan alam Banyumas minangka mbangun jiwa raga bumi Banyumas lan seisine. Sing demaksud mbangun jiwa ya kuwe mbangun moral, ahlak, budi pekerti lan etos kerja. Mbangun ragane, ya kuwe mbangun kesehatan jasmanine, mbangun sarana prasaranane (infrastruktur), nggodogi keseimbangan alam lan kelestarian alam bumi Banyumas.

Neng Banyumas Extravaganza, para sinoman ngusung  panji-panji Kabupaten Banyumas. Para pamong praja, penggedhe Pemkab, para winasis, para cantrik padhepokan lan para kawula padha ngiring-iring lan ndubyeng-dubyeng neng mburine. Sewetara kuwe, Bupati Banyumas njanggleng neng neng podium sing njemugrug neng alun-alun Purwokerto. Njangglenge neng podium supaya bisa ndeleng lan kedeleng  dening rakyat Banyumas, dudu simbul Bupati lewih dhuwur sekang rakyat, merga Bupati minangka mitra sejajare rakyat. Njangglenge Bupati lewih demaknai dudu simbul rakyat ngledheni Bupati, utawa rakyat ngladheni ponggawane/aparature. Ningen simbul Bupati lan ponggawane ngladheni rakyat (Kiye minangka konsep egalitere wong Banyumas)

Maneges Aspek Ekonomi
Angger detiliki sekang aspek ekonomi, pasugatan sejatine Banyumas Extravaganza mlebu aspek- MICE (Meeting, Incentive, Convention, Exhibition), presise kelebu aspek pameran (exhibition). Teges ekonomi sing lewih mutakhir maning,  lumantar arak-arakane bisa nggo identifikasi (metani) potensi pelaku lan bahan ekonomi kreatip khususe industri kreatip, kaya dene bahan asli Banyumas grafis nggo etnik seni bathik, bahan etnik koreografi nggo  industri seni pertunjukkan, bahan etnik tetabuhan nggo industry seni suara, lan bla.. bla ...
Ningen, bahan-bahan industry kreatip kuwe esih kudu deolah, dikemas lan didistrubusi (bisa dadi konten internet) nggo ningkatna PAD,  ningkatna jiwa wira usaha lan ningkatna jumlah insan kreatip neng Kabupaten Banyumas. Seteruse, bisa ningkatna gumregaeh ekonomi ekonomi kreatip sing bangeting ngugemi sipat ekonomi kerakyatan. Pungkasane, maneka wernane kabudhayan Banyumas sing dadi bahan dhasar ekonomi kreatip bisa kejaga apik kanti sinergis. Amin.

Klamite
Maneges Banyumas Extravaganza angger kanti normative (wungkul) marekna ana maskot Banyumas Extravaganza taun 2014 topeng berbalut batik wujud  simbul parte, lananane adegan Bupati Banyumas lan Gubernur Jawa Tengah ngiming-imingna topeng kuwe sing  bisa kedeleng sekang videotron alun-alun Purwokerto. 
Merga Banyumas Extravaganza sing uwis-uwis lan sing arep kelaksanan taun 2015 kiye pasugatane kabeh rakyat Kabupaten Banyumas tanpa mbedakna latare, tritisane lan mburitane, muga-muga padha  bisa manages kanti iklas lair batin supaya dadi pasugatan sing adil lan objektip tumrap wong Banyumas sapa bae.
Pasugatan Banyumas Extravaganza uga dudu minangka symbol pisowanan ageng taunan kawula (rakyat) maring gustine (Bupatine) merga pasugatan kiye sekang Kawula nggo Kawula, sekang Gusti nggo Kawula lan kosokbaline.
Banyumas Extravaganza pancen hebad bro!  Manjuh koh padha nonton arak-arakane! Ningen manjug kawit siki padha ndonga dhisit maring Allah Subhahanahuwata’ala muga-muga aja udan, kari mendhung tah kena. Uga bisa kaleksanan kanti sukses ora ana alangan septhil-pethila. Amin. Hehehe.  (Hari Widiyanto, anggota Grup Pesbuk Guyon Banyumasan)

wis demuat neng Harmas 16 April 2015

Aja Gawe Gegoh Dina Laire Banyumas

SABEN agep mengeti dina laire Kabupaten Banyumas tanggal 6 April akeh penemu, usul lan upaya njabel Perda sing dadi kekancingan laire Kabupaten Banyumas. Kuwe .... sah-sah bae, ningen aja ngosi gawe bingung warga masyarakat sing wis selawe taun nganakna pengetan dina laire Banyumas saben 6 April, pengetan taun kiye (2015) wis ngancik pengetan sing kaping 433, jeremonge panitia pengetan lan biaya uga acarane wis desusun dening panitia tingkat Kabupaten.
Nggo ngemutna maring masyarakat Banyumas, dina laire Banyumas adedasar Perda (Peraturan Daerah) Kabupaten Banyumas Nomor 2 Tahun 1990 tentang Penetapan Hari Jadi Kabupaten Banyumas. Wektu semono dhong Bupatine Djoko Sudantoko (almarhum) gawe monumen nang ngarep pendhapa Si Panji kambi tetenger sesanti Surya Sengkala “Baktining Manggala Tumataning Praja” (1582 sing ngemu surasa Bekti utawa sembah duwe watek 2, Manggala utawa pimpinan wateke 8, Tumata sekang tembung lingga tata wateke 5 lan Praja, Bumi wateke 1.
Seperangen warga lan ahli sejarah duwe penemu lamona dina laire Kabupaten Banyumas nang tanggal 27 Ramadhan 978 H utawa nang tanggal 22 Februari 1571 persis dina Kemis Wage (Rebo sore) kue mau jere monge adedasar sumber sujarah Naskah Kalibening miturut para ahli naskah Kalibening mula ora saben wong bisa mbukak naskah kue klebu panitia hari jadi sing netepaken tanggal 6 April 1582 dina laire Banyumas. Mula senajan wis selawe taun warga Banyumas mengeti dina kelairane kabupaten saben 6 April ya bisa bae ngemben utawa taun ngarep ganti mengeti nang tanggal 22 Februari, sing penting warga aja padha gegoh lan usreg nggolet sapa sing bener lan salah. Aja ngosi ana kelompok “6 April” lan kelompok “22 Februari” penting maning semangate aweh pakurmatan maring para sesepuh sing ngadegna Banyumas, sepisan maning aja padha gegoh, esih akeh bab-bab wigati sing kudhu derembug.
Miturut budayawan kondhang Kang Ahmad Tohari, dina laire kabupaten utawa kota mujudaken makna “simbolis” sing ora prelu depikir jero, ningen sing penting kepriwe aweh pakurmatan gedhe maring sing ana jasane ngedegaken kabupaten. Pinemu kuwe pancen bener, siki warga urung ndeleng endhi ana dalan gedhe (protokol) sing dejenengi asmane pendiri Banyumas kaya Jl. R. Djaka Kaiman, Jl. R. Nagbehi Mertasura lan sing jaman siki endhi ana Jl. Kol. Poedjadi Djaring Bandajoeda, Jl. RG. Roedjito lan tokoh liyane sing akeh jasane tumrap Banyumas seprane-seprane urung klakon derembung kanti terwaca.
Angger tangga Kabupaten Banyumas kaya Purbalingga lan Banjarnegara wis ana penghormatan maring para pejuang lan uga manten Bupati. Purbalingga ana GOR dejenengi GOR Goentoer Darjono, ana uga dalan Dipakusuma, nang Banjarnegara ana GOR Kolopaking lan dalan Dipayudha.
Wektu semono panitia penetapan dina laire Banyumas aweh alesan lan catetan penting, ana papat bab pokok yakuwe; Sepisan, degolet taun laire sing paling tua, ping pindone, bisaha nuwuhna rasa bangga (pride) tumrape masrakat Kabupaten Banyumas, ping telune ana ciri khas lan identitas Mbanyumasi sing kawentar kaya jiwa gotong royong, kesetiaan lan cablaka lan sing angka papat yakuwe degawe “Indonesia sentris” ora “Neerlande sentris” ngemu mangsud madheg Bupati/Adipati ora sebab deangkat nang Gubernur Jenderal Landa, ningen deangkat ana kekancingan sekang Pemerintah/Raja sing kuasa sedurunge tekane Landa.
Adhedhasar alasan kuwe kabeh sing teka nang seminar netepaken dina laire Banyumas padha setuju, ora nana sing kabotan lan terus dekethok palu resmi Banyumas lair 6 April 1582 terus deserahaken maring DPRD Banyumas kon degawe Peraturan Daerah sing desahaken kanti Nomor 2 Tahun 1990 bab laire Kabupaten Banyumas.
Sing penting maning angger ana Perda anyar laire Banyumas prelu ana pasal sing mbukak penemu liyane bab laire Banyumas angger Perda gemiyen ora nana pasal sing ngatur mengko tembe mburi angger ana penemu anyar Perda bisa deowahi.... lha kebablasen ngosi 25 taun ora nana sing ngetokna penemu anyar, nembe taun 2015 kiye jeremonge ana Perda inisiatip DPRD sing arep njabel Perda No. 2 Taun 1990 lan nemtokaken dina laire Banyumas ora 6 April 1582 ningen tanggal 22 Februari 1571.
Mula sing dadi masrakat nunggu bae kapan ana sidang Perda inisiatip dewan lan angger ana seminar ya padha urun rembug sing terwaca ana penemu ya deomongna aja kaya ganu deng taun 1990 kabeh sing teka nang seminar ora nana sing ngreaksi, ngritik lan koreksi maring panitia, mula panitia nganggep kabeh wis setuju lan gumolong rembug.
Muga-muga bae Perda inisiatip bisa nggugah maring para ahli sejarak kapan sebenere dina laire Banyumas lan aja nganti gegoh angger wis genah terwaca, aja kaya siki sing wis mlaku 25 taun nembe ana sisik melik. Klilan (Bambang S Purwoko, Mantan Kabag Humas/ Pendamping Panitia Hari Jadi Banyumas 1990)

wis demuat neng Harmas 2 April 2015

Kota Lawas Dadi Kecamatan Wisata Budhaya

SETAUN kepungkur, Dinas Pemuda Olah Raga
Kebudayaan dan Pariwisata (Dinporabudpar) arep nambah siji maning lokawisata anyar. Kota Lawas Banyumas neng taun 2015 arep debukak dadi Kecamatan Wisata Budhaya.

Kota Lawas  Banyumas arep detawakaken dadi pusat budhaya Banyumas tempo dulu. Pusat wisata kota lawas kuwe neng sekubenge Pendapa (duplikat) Si Panji Kecamatan Banyumas karo alun-alun kota lawas.
Jere ahli Tata Kota Ir Soenardi MT sing katelah Eyang Nardi, kanggo daya tarik kota lama, Pendapa duplikat Si Panji kudu direvitalisasi. Semana uga, Museum Wayang , dedakaken Museum Banyumas sing isine lewih lengkap-lengkip.
Ora keri panggonan dodolan cinderamata, karo panganan khas, ora keri peturasan sing resik lan sehat.Kanggo nampung komunitas seni uga arep degawe panggung bukakan sing deisi hiburan kanthi ajeg. Kiye mau diarepaken bisa dadi daya tarike wisatawan lokal apa mancanegara.
Kanggo nambah daya tgarik maning kudu ana museum urip, kayata conto klambi  adat jawa Banyumasan sing denggo camat karo pegawene. Dadi wisatawan sing mampir maring Pendapa, bisa nyekseni kahanan pusat pemrentahan Kadipaten (sikikecamatan ) Banyumas agi jamane pemrentahan Joko Kahiman  500 tahun kepungkur.
Dadi mulai sekang  Pak Camat tekan  pegawai kecamatan babagen ladhen wedang karo tukang sapu , aben dina kudu nganggo klambi seragam pemrentahan jaman kuna. Merga ibu kota Kabupaten Banyumas sedurunge boyong maring Purwokerto, Pendapa karo alun-alune esih ninggalaken gagrag Mataraman.
Contone, alun-alun desigar neng tengah kanggo dalan mlaku masrakat sing arep n gadhep maring Pendhapa nemoni bupati. Gagrag sing kaya kuwe esih arep delesatarekaken. Khususe sekubenge pendhapa karo alun-alun bakal dadi daya tarik wisatawan.
Camat Banyumas se pegawene ngaku siap dadi bagean museum urip, mingangka ngembangaken Wisata Budaya Banyumas Tempo Dulu mau. Angger pancen karo pegawene kudu nganggo sandhang pegawe jaman kuna, ya kudu siap. Kabeh mau kanggoihtiarf ngembangaken wisata budhaya kota lawas.
Seliane kabeh pegawe kecamatan arep dedaekaken museum urip, sing arep nggo tontonan waisatawan, kudune para seniman tradisi banyumasan, uga kudu dilibedaken. Seliyane kuwe kota lama duwe siswa seni neng Sekolah Menengah Karawitan Indonesia (SMKI).
Murid-murid mau bisa diberdayakan kanggo ngisi rutin nyuguhaken tontonan kesenian khas Banyumas pas ana  wisatawan sing tekane rombongan. Seniman Banyumas sing gabung nang wadhah Dewan Kesenian Kabupaten Banyumas (DKKB) uga kudu melu kelibed.
Dadi tontonan kesenian kayatai Lengger, Calung, Ebeg karo liya-liyane bisa manggung tetep tur dadi tambah mutune. Angger ora tau pentas, kesenian tradisi bisa mati cut siji, merga langka sing nanggap apa sing nonton.
Ndadekaken kota lawas Banyumas dadi sentra wista  cagar budaya karo kearifan lokal, seorane bisa nyuguhaken panggonan wisata sing beda nang Banyumas. Puluhan taun, wisata Banyumas seing dikenal wong mung Baturraden thok. Mulane mayuh padha melu ndadekaken kota lama Banyumas dadi panggonan wisata anyar. (R Wiedhayatie)

Keterangan Foto: ALUN-alun Banyumas sing arep didadekaken lokasi Wisata Budhaya.

wis demuat neng Harmas 29 Januari 2015

Friday, 9 October 2015

Cukuran Bocah Rambut Gembel


ABEN taun nang Banjarnegara ana tradisi sing dadi burone wartawan, tukang poto, karo tukang dolan. Yakui tradisi cukuran bocah-bocah sing rambute gembel. Udu gembel gara-gara ora tau adus ningen jerene anu kenang sibat titisane kyai Kolodete.
 Nah nang tahun siki, acara cukuran kue garep dianakna nang wulan Agustus ngesuk nang Dieng. Jerene pemrentah acara cukuran kue didadekna tutugane Dieng Culture Festival sing wis demulai tau 2010 mbien.
Siki, acara kue wis dienten-enteni atusan ewu wong. Akeh sing nembe weruh sekang tivi apa berita pengin weruh dewek, ana juga sing mbien wis tau nonton terus pengin nonton maning, amarga kesengsem.
Jerene pemrentah, gembel kue urung genah anu kenang apa, sing jelas udu gara-gara ora tau adus. Ningen biasane bocah sing garep nggimbal rambute wengine mriyang panas karo ngelindur nggone turu. Arep digawa meng dokter apa meng dukun, ora bakal mari jerene Slamet, wong Dieng. Panase jerene mudun dewek angger rambute wis mulai nggimbal.
Rambut kue angger dipaksa dicukur, marakna bocahe mriang terus bakalan thikil maning gembele. Mulane kudu ana rituale sing wis ana kawit jaman ngganu. Biasane rituale dibarengna karo liane. Syarate, kabeh penjalukane bocah kudu dituruti, angger ora ya mubah duwit tok. Rituale biasane rong dina, ana napak tilase disit. Warga pada mlaku meng Candi Dwarawati, Candi Arjuna, Candi Gatotkaca, Candi Bima, sendang Maerokotjo, Tlaga Balekambang, Kawah Sikidang, komplek pertapaan Mandalasari, kali Kepek lan komplek kuburan Dieng bar kue nembe pada ndonga.
Ritual nyukur kie anu udu kepercayaan kaya agama ningen dadi tradisi sing wis ana kawit jaman mbahela nang Dieng. Critane rambut gembel kui ana kawit jamane Kyai Kolodete lan Nini Roro Ronce (leluhure Dieng). Gembel kue dianggap bala utawane pengnyakit. Makane sing rambute gembel kudu dicukur lan diruwat.
Ben genah, urutane diwiwiti sekang kirab.  Nang kirab kie ana pengawal utama, yakui sesepuh Cucuk Ing Ngayodya, sing nggawa dupa ana wong loro, nggo nolak bala, para bar kue ana prejurit sing nggawani tombak, keris lan pusaka liane, disusul ana wong loro sing nggawa kembang Cucuk Lampah.
Rombongan keloro yakui wong wong sing nggawani sesaji lan ubo rampe ne anak gimbal, bisa macem-macem tapi ora tau sing neko neko misale njaluk montor mabur utawane njaluk ketemu Obama.
Bar Kirab ana acara jamasan, yakui ngadusi bocah sing rambute gembel nang sendang Sedayu utawa sendang Maerokotjo, nang candi Arjuna. Banyune ditambahi kembang pitung werna terus banyune dijiot sekang daerah sekitare dieng. Tuk Bimalukar, tuk sendang Buana (kali Bana), tuk Kencen, Tuk Goa Sumur, kali Pepek lan tuk Sibido (tuk Pitu).
Bar kue bocahan nembe dicukur terus ana hiburan kesenian. Ora adoh sekang panggonan sing nggo nyukur, ana ngalap berkah sing jerene bisa nggawa berkah sing ngintil. Ujude selametan rebutan tumpeng . Oh ya, bar dicukur, rambut-rambut mau ora dibuang sembarangan, ningen dilarung nang telaga. (Dwiana Jati Setiaji, wartawan Harian Banyumas sing manggon nang Banjarnegara/08)








KETERANGAN FOTO: tradisi cukuran bocah-bocah sing rambute gembel aben taun nang Banjarnegara. Harmas/Dok


Wis demuat nang Harmas 9 Juli 2015

Basa Sastra Pedinan Banyumasan

BASA sastra wujud parikan; wangsalan. Mandan asring dipun ucapaken, teng tamu ingkang sampan pamit lajeng wangsul malih. Parikane kaya niki: ”Tawon kemit,entupe kuning,uwis pamit balik maning”. Deneng entupe sing kuning, mboten sanese. Ngge parikan, entupe nggih kenging sing kuning.
Mengkin, angger cengele,ketingale mboten patut.onten cengel tawon. Biasane kula mireng saderenge entup. De tliti temen. Namine parikan degentos nggih kengingmawon,manut jamane,utawi manut swasane. Nekade asline gadhah ikih. Asli parikane, ingkang de maksud.
Saniki ginanipun tiyang dados tamu empun pamit wangsul malih, ndadak nggangge parikan,kadose supados mboten isin utawi kisinan. Selajenge ingkang gadhah griya, kathahipun manggaaken. Sanjange “ mangga mboten napa-napa”. Mekatena ampun de bathin, kiye mengko calone nguren maning. Nguren niku “nyuguh”. Pancenipun jaman alite kula, niku jan langka pangan.
Dados menawi onten tamu, panganan semendhing-mendhing sing penting tamune. Kadhang kala kiyambek dilampahi mboten nyore. Jan niki nate kelampahan. Kula kiyambak tamune. Mertamu teng kanca,teng dhusun. Dhusune mboten tidhokan. Nggene tebih saking nggili, tur malihe nyabrang kali, namine kali Tajum. Deneng kaya teka-teki, dhusun pundi niki. Lajengaken. Dhong sonten desuguh nedhi. Sontene jam 3 (telunan) angger seniki jam !5.00. Kula de kuren nedhi. Sesampune lajeng omprong-omprongan.
Perwirane kanca kula ken nyipeng. Kula mboten purun de peksa mawon, estune kula nyipeng. Saweg kedhengan teng lincak, biyunge kanca kula sanjang lirihan teng larene. Mesthine ndarani kula tilem. Sanjange ngeten “ Sega mung rong piring wis de suguhna, mengko sore, dhewek ora nyore, sing penting tamune”. Kula tilem mboten,dados miring.Bar kedhengan menyat, kula api-api mboten miring biyunge kanca kula sanjang segane mung-mungan. Kanca kula aseng tek belik,adus. Belike tebih saking nggriyane, anu teng kalen gunung. Chiduke bathok. Teng ngriku pancen ngge padusan, ngge pangansoa, ngumbahi mbereng. Sesampune adus sonten , kula sanjang kalih kancane, “kiye mengko inyong arep perlu, ngebleng sewengi mengko, sedina ngesuk,molahi jam papat sore. Aja de kuren, aja dadi gawe”. Jane esih omong- omongan panjang.
Ringkese kandhah padha slamete. Sing gadhah griya mboten kewirangan, kula kepenak mawon, sinaosa wetenge protes. Klakak-klikik pernahe kencoten.
Teng ngriki niki penginyongan kula sami, sinaosa mboten gadhah, ageng perwirane. Mulane menawi sampun pamit, saene mboten balik maning. Nggih ingkang namine tiyang wonten tembu “ndilallah”. Anu mpun pamit, tekan nggili, mboten angsal kendaraan.Thingak-thinguk bingung, kepethengen, isin-isin napa nggih balik malih. Angsal ampun nguja wangsul malih.
Mekatena gumantung tiyange. Niku wau cariyose mertamu mpun pamit wangsul malih(balik maning).
Salajenge tamu mboten nate-nate purun ngambah. Napa niku kanca lami napa tanggi dhusun. Ingkang gadhah griya sesampune nampi uluk salam, lajeng sanjang “kadi ngaren”. Sanjang mekaten kalih  ngetingalaken ramahe ,utawi jameyane. Bentene, tamu balik maning, nganggene parikan” tawon kemit….” .Tamune riyin ingkang sanjang. Menawi tamu datheng  ingkang sanjang riyin ingkang gadhah griya. Onteh malih kanca mboten nate-nate dhateng gasik dingaren, kajenge”ora tau-tau (mboten nate-nate), tumben.Dingaeren pethilan saking wangsalan. Menawi teng gendhing banyumasan sering sanget kapireng: janur gunung, sakulon Banjar patoman, kadingaren kang bagus gasik tekane. Janur gunung : ngaren, onten ingkang mastani janur aren.
Pramila bedhekane: aren, betah Kadingaren (tumben)
Ketingale tiyang niku gawene “telat”. Kumpulan napa-napa dhatenge kantun,ngge amben. Pramila pisan. Kala dugine gasik, diwastani “kadingaren”.
Niku teng perkumpulan. Patute angger tiyang dines kantoran , nggih ampun kadingaren. Pangkat,datheng, wangsule,manut wekdal pathokane. Tiyang dhines kantoran dugi,wangsule sekarepe piyambek, namine mblubud. Kakange mblubud mencilung. (Kang Darkam-02)

Wis demuat nang Harmas 30 Juli 2015

Togele Tutup Apa Bandare Slulup?

PLEKARA togel nang Banyumas wis marak kawit taun 1970-an. Togel sing puterane nang Cilacap kodene TP (Tjilatjap), sing muter nang Tegal kodene TG (Tegal). Wong bisa bae tuku nomer kode TP ningen metune nang TG utawa sebalike.
Jaman semana bandare ana neng daerah Pasar Wage. Pasangan sepuluh perak olihe pitung atus (tikel pitung puluh). Bosa tambah rame olihe malah dadi medhun mung tikel 65 apa malah 60. Angger telung nomer malah mung ping 350. 

Wektu semana jan togel utawa nomer buntutan bebas dol-dolane. Wong pengumumane malah liwat radio swasta jam rolas mbengi. Sedurunge bukakan nomer, lagu sing deputer lagu dhangdhut si Hitam Manis nggo pertandha arep bukakan.
Angger wis bukakan sing ngrungokaken padha pating njlerit. Ana sing ngomong nomere kewalik, ana sing nyebut salah kamar( pasang TP metune nang TG) ana sing jere kebledhugan. Pokoke jan rame pisan gutul esuk mangsane bayaran.
Togel Cilacap Tegal nang taun 1980-an dianggep kurang ampuh. Banjutan tau melu buntutan nalo (nasional lotere) apa Toto Jaya Jakarta. Pengumumane mandan keren liwat TVRI. Angger dhong pas puteran, sing duwe TV laris nggo ngrungokaken puteran nalo.
Mulkai taun 1990-an, dodol togel ora terb uka kaya jaman kuna ningen kudu umpet-umpetan. Kudu oyok-oyokan karo pulisi. Pasange uga bisa liwat SMS ningen ramalan nomer sing arep metu esih payu. Ana mbah Jugo, Mbah Semar, apa Nyai Roro Kidul nglawaran puteran komputer.
Taun 2000-an togel ora tambah kendho ningen tambah banter. Pulau Jawa bisa debagi-bagi nang pirang bandar. Perang antar bandar rame pisan, nang Jawa Tengah pusate nang Perumahan Bukit Sari Gombel kabeh ngerti sapa bandare.
Operator nang kabupaten ana sing aran El apa Em sing operasine nang tlatah Banyumas, Purbalingga, Banjarnegara tekan Cilacap. Togel sing didol ana sing dearani Hongkong, Singapur utawa lokalan aran  Kuda Lari.
Jere Mbah Brewos sekang Tambak, aja pisan-pisan dodol togel nek ora duwe beking aparat, mung desita thok. Pancen sih sok ana sitaan ningen biasane barang buktine mung sepethilan orang ngasi jutaan. Sing detangkep bleketho=iran mumet, ning bandare tetep ongkang-ongkang nyruput wedang kambi ngetung kasil awit esuk.
Lha wong ingatase wong dodolan togel nang Kroya bae bisa nggedebus debekingi aparat nang propinsi. ‘’Ngonoh detulis ngasi mencret, masa bisa nangkep inyonga,’’ ujare bandar ngagulaken kasektene.
Sepuluh dina kiye, wong padha gegoh jere bandar-bandar togel padha kukud, merga ana operasi terus. Ningen ka nggone sing pengalkaman kabeh mau anau kamuflase. Jane bandare ora tutup ningen slulus (silem/umpetan).
Bisa bae kambi slulup padha dolanan kertu kayata ceki, cemeh apa domino sing pasangane ngedab edabi. Bisa bae main kertu menang utawa kalah ngasi puluhan juta. Urung ana sebutan kongso, sing tegese adu jago neng desa-desa. Kiye omzete uga bisa gedhen merga akeh sing teka sekang luar kota.
Dunya peteng togel pancen dunya sing kebek misteri. Sing main anu pemain watak kabeh ngungkuli pemain sinetron. Tegelan ngembat dhuwite mungsuh. Mulane ora susah gumun ora susah gegoh an gger nyebut togel Sumpiuh tutup.
Pak Camat, pak Kapolsek napa Pak Dan Ramil kedah tetep waspada. Aja gelem delomboni kabar anu ora nggenah. Ningen bandare padha ngguyu-ngguyu bisa nglomboni wong sepirang-pirang. Rakyat Sumpuh, Kemranjen Tambak ora mung waspada maring banjir, uga maring bandar 303! Sing ora kalah bahayane. (Budianto, pemerhati togel Banyumas/05)


Wis demuat nang Harmas 13 Agustus 2015

Bothekan Budhaya Banyumas Akeh sing Punah

BOTHEKAN Budhayane dhewek jane wis akeh sing padha mrebel. Mbuh kuwe basa,sastra apa kesenian, Adat-istiadat, uga nilai tradisional. Kabeh mau manut jaman. Kelakone. De kayangapaa, jaman gemiyen ora bakal padha karo jaman sekiye. Mung welinge si kaki, tenggun bae kon aja padha ninggalna sejarah. Ya ora sejarah apa bae.
Sejarah kuwe ujare si kaki, ora kon balik mburi, ningen sejarah kuwe kena nggo ngoreksi dhiri, ngerti jati dhiri jaman semana sebanjure nggo mbangun masa depan. Nggo mupuk jatidhiri kita kabeh, neng tengah-tengahing alam globalisasi moderen. Saorane angger ngerti uga sadhar maring asal-usule, ngganua dadiya wong pinter,miguna,taqwa,kopama. Ora sombong, ora ngediraken. Kuwe nirokena welinge si kaki.
Ujarku lagi mulang. Dadi wong sing rendhah hati. Ora nana wong mulang, anane wong weling-welingan. Digdaya bisa apes,pinter kenang kelalen. Oh ya. Deneng ora basa. Balik maning. Wong kakine guli marahi ya anu asli ora basa. Ningen angger tlaten basa ya kena-kena baen.
Mayuh de terusna. Supayane ora nglantur ya cut semendhing. Bothekan sing wujud kesenian “teater tutur”,sing genah wis mamprungkuwe “menoreng”. Kesenian kiye basa- sastrane kaya wayang golek. Ana janturane(prolog). Udu njantur kon mendem. Ana antawacanane ( omong-omongan ). Iringanen sebagian ricikan gamelan slendra, de sogi kentrung. Terbang gedhe jenenge kentrung. Gamelane slendra ora kumplit, mung sarin siji,  kempul laras 5, laras 3, gong suwukan. Kethuk siji, kenong 3 ( telu ) larase 5,6,3, kendhang. Cara ganu umyek banget.
Penontone ya akeh. Jaman semana radio ora saben omah duwe. De terusena. Menoreng njiot crita Menak. Pragane wong Agung Klana – Jayamurti, wong Agung Menak. Patine Umarmaya. Panglima Perang Raja Lamdahur, Raja Matal, esih akeh pragane, tek emut-emut padha mlayu. Ya sekecekele. Bakune guli omong-omongan njantur, kabeh dhalange. Peragane ora teyeng ngomong, mung tangane utak-utak ngetutna omonge dhalange. Kudu konsentrasi peragane. Mbok nganti salah. Pas deomongna tangane ora uta-utak. Bareng ora deomongena tangane utak-utak dhewek.
Kesenian kiye tahun 1960 – kan molai amleng. Penayagan dhalange akeh sing padha sirep, ora nana generasi penerusae. Pusate kesenian kiya nang grumbul Larangan Muncu Purwajati. Anu ngalami dhewek gemiyen dadi penonton. Gemiyen esih bocah ora kelalenan. Sekiye ya ora mbok !. Ngganua si aja kelalenan sig desuwun. Lah kiye nang kene sebabe utawa jalaran punahe bothekan budaya.
Faktor utama anu ora nana generasine. Sekiyene wong Larangan Muncu Purwajati, sing jere monge duwe kesenian menoreng ngonoh detakoni angger ana sing pada ngerti. Kejaba sing umure sekiyene 60 – mendhuwur. 60 ke atas maksude. Patute esih kemutan mbok kuwe menoreng. Ana maning teater – tutur dhalang jemblung. Wong crita angger ngalami dhewek Mandan kepenak warah.
Ya kuwe si, bola-bali tahun 60 kan urung akeh tontonan kota, sing mlebu desa. Musik  bend gemiyene tontonan kota. Klebu kroncong, urung butul desa. Kuwe Purajatian. Kayane butul Tinggarjaya, Jatilawang.
Sebabe apa gemiyen akeh dhalang jemblung. Uga gelem-geleme nanggap dhalang jemblung. Wangsulane kepenak. Akehe wong padha kepengin dadi dhalang, ora duwe apa-apa. Maksude ora duwe gamelan, ora duwe wayang. Sekang kepengine dadi dhalang ngromed dhalang sat-satan. Ora ngango alat.
Dewekan. Ya crita, ya nabuhi. Mengko angger dhalange leren medhang mandheg kabeh. Desandingi wedang pepek. Njagonge nang rusban. Keselen ngguli dhalang karo kedhengan nang rusban. Delepen sing nonton betah. Ora bali-balia angger urung rampung guli ngromed.
Ya kuwe sebabe, gandheng guli ngromed dewekan, mulane dejenengi dhalang gemblung. Dhalange ya ora jengkel-jengkela darani dhalang gemblung. Kejaba nggemblung kuwe lucu banget.
Lah angger neng menoreng paraga sing lucu kuwe jenenge jemblung. Thuke utawa gathuke Umarmaya. Kuwe crita menoreng. Dhalang gemblung lucu kaya cemblung, sing nonton ngarani dhalang jemblung. Kiye nang Purwajati, tekan Karangtalun sekiyene pernahe ya wis ora nana dhalang jemblung.
Nang Sumpyuh uga nang Tambak ketone esih ana dhalang jemblung, ningen beda karo dhalang jemblung sing tek critakena. Dhalang jemblung sekiye wis rombongan. Ana sindene mbereng. Ora mung siji, loro, angger ana biayane soten. Meng kanaa ya esih tetep sat-satan. Ora nganggo wayang, ora nganggo gamelan. Ari sindene temenan. Sekiyene wis nganggo pengeras suara. Iringane karawitan vokal. Karawitan nganggone gamelan sing nggo pranti singsot. Nimbang ngomong cangkem mbok saru.
Dhalang jemblung pernahe terancam punah. Lah kepriwe. Penggemare langka. Apa maning sing nanggap. Kepriwe maning, dhalang sing ngganggo alat kumplit bae, ora saben dhalang payu. Mbangkane kon kaya ngapa usahane. De sogi lengger, ana campur sarine. Kepayonane ya ajeg baen. Kuwe angger crita bab payu.
Angger crita pelestarian beda maning. Pelestarian ora mikir payu orane. Mung bae mikirna pelestarian, ora tau de tanggap ya kencot. Pog-pogane bebeh nglestarekena. Lah kiya banjur tanggung jawabe sapa angger bothekan budhaya mipil padha punah. Ngriku dewangsuli kiyambek ! (Darkam Anom Sugito/05)

Wis demuat nang Harmas 10 September 2015

Thursday, 8 October 2015

Nglempengaken sing Padha Bengkok

Golongan tiyang nomor setunggal, tiyang alim, nggih tiyang pinter, ken de taati. Tegese kulo sami ken taat setia. Niku ari kepengin dados tiyang bener, utawi mletik pikire. Teng golongan tiyang nomor kalih ( tiyang klalen ) wajibe kulo sedoyo sami ngengetaken. Salajenge teng golongan tiyang nomor tiga ( tiyang pikun ) wajib kulo sami ken nuntun, utawi ngajari. Kantu kiyambek, golongan tiyang nomor sekawan, tiyang mbencilung terbujuk.
Pun boten usah perek-perek. Kados merek ” kebo gupak ” ura wurung kecipretan belet. Kecripetan duwit madan, kenging ngge nempur. Niku mawon angger duwit halal. Ngganua kecipretan duwit, nggih duwit halal. Gampile duwit ajeng ngge nempur, dicipretena kanca batir, sareng wangsul bratayuda kalih bojone. Anu mboten saged nempur.
Pramila kanca-batir sedaya, nopo mawon ajeng de tindakaken ampun kantun duga- prayoga- sae –mboten bener-lepate. Sing lagi de lingna si sapa ? Ya kanca -batire dhewek, masa ngelingna pejabat, kwalat dadi uthi-uthi. Mboten kaya niku, welingan tinggalane si kaki nini, ngge kulo sedaya, anak-putu-turunane wong Banyumas.
Poma-wanti welinge si kaki. Ingkang namine bener-luput : supadosa anak-putu turun:
1.    Aja gampang nyalahna wong liya.
2.    Aja gampang mbeneraken salahe dhewek.

Tembung sanese ”ngilo githok”. Indonesia mawas diri. Jawine anggene nyerat ” diri ” ngangge h ampun kesupen. Dados mawas dhiri. Warahane tiyang sepuh kejawi supadosa dados tiyang napa-napa saged, utawi dados tiyang pinter, anak-putu-turun, ugi dados tiyang jujur, dados tiyang bener,bekti teng Pangerane.
Salajenge kaki-nini kula sami, njlentrehaken, antawise :
1.    Sekabehe temindak bener, marakena slamet, seger, waras.
2.    Brayan ngreksa kawilujengan.
3.    Nglempengaken sing padha bengkok.
4.    Mbreneraken sing padha salah.
5.    Sing nisthakena dadi utama.
6.    Sing rusak dadi mulya.
Menawi de raosaken, sinaosa kaki-nini kula sami, kathahe sekolahe endhep-endhepan, napa malih Sarjana, warahane jan maen sanget. Uja kula soten.
Warahan setunggal-setunggale de urut-urut wonten gepok-senggole. Tiyang pinter, mboten bener  nggih nyilakani. Ontene minteri tiyang sanes. Selajenge ken ampun seneng damel huru-hara , ngrisak tatanan Negari , ampun ngantos de lampahi. Niki sing de kajengaken brayan ngrekso kawilujengan.
Salajenge nglempengaken sing padha bengkok. Sagedo kula sami , saged nyukani saran –nasihat, dhateng kanca-batir ingkang saweg koleng. Salajenge kados mpun genah , mbeneraken sing padha salah, niki wantun ngleresaken kanca-batir ingkang klentu. Sing nisthakena dadi utama. Nisthakene niku : ngisin-isina ken penggesangane. ( nistha uripe ). Tiyang nistha supados malik-ngrembyang dados tiyang utama. Nggih sinaosa malik-ngrembyang, tetepe mbetahaken wekdal kangge ngewahi sikap-menthal, kepribadiane.
Kantun kiyambek : sing rusak dadi mulya , kadose mpun genah niki-lah. Tiyang waune risak, lajeng dados tiyang kopa. Mandan sering mireng. Dhengkolan maling dadi kyai,langkung utama. Ampun de walik.
Kula mendhet conto niki ampun domehi. Maksude tembung niku sering kepireng. Dados teng kula ngge conto. Sing ajeng ngomehi sinten enggane. Naminew kanca-batir niku pinten-pinten penampine. Dados njagani supadosa mboten sami seling-surup, salah- paham. Deneng niku teng Banyumas onten tembung ingkang. Niki ngge ngirangi wongsal-wangsul nyerat sing.
Basa napa mawon tuli luwes. Basa Indonesia, angger angel de jawakena, nggih kajenge mawon. Umpami : Moderenisasi, latar belakang, jalan-jalan pagi, ugi nama hotel kathah ingkang ngangge basa Inggris, utawi basa manca sanese. Niku sedaya mboten perlu de jawakena,de Banyumasena. Napa malih tembung ingkang, napa mboten angsal delebetaken Banyumasan. Sedaya wau ngge njagani mengkin angger dekengken dados juri lomba pidhato banyumasan onten peserta setunggal kalih wonten ingkange langsung de K.O. Marahi mboten. Sagede ngako, kathah tunggale. Tembung “ingkang” teng Banyumasan , utmine ngge basa utawi krama mboten ketang setunggal kalih wonten mawon. Menawi mboten basa, mboten badhe kepanggih tembung “ingkang”. Maklume mawon. (Darkam Anom Sugito/05)

Tuesday, 6 October 2015

Buku Racikan Gamelan Basane Landa


SING padha kuliah duwur-duwur nang bidang seni. Olih tugas sekang perkulihane kon gawe sejarah perkembangan gamelan nang Banyumas. Nang kene pentinge ngerti gamelan ringgit. Wong nulis pengembangan, patute ngerti kawitane disit. Ora maido bothekan budhaya akeh sing padha umpetan. Umpetan tulih udu punah.
Akeh para mahasiswa sing padha takon anane bothekan-bothekan kuwe, nggo ngrampungna studine. Anane mahasiswa ketarik nulis racikan gamelan  Banyumas, bisa dadi srana usaha pelestarian, pengembangan, uga pemberdayaane.
Ningen wacan mau anane neng negara Landa. Angger mikir menganah maning, apa dhong Landa njajah negarane dhewek banjur landa sing ahli kebudhayaan apa ora padha nulis. Apa padha nulis ningen ora detidhokena maring penginyongan. Buktine inyong dhewek dhuwe buku jenenge “Kawi javaansch” tulisane jawa. Serat isi tembung kawi tegesepun Tulisan jawa tek latinaken. Sing nulis wong landa ora tek sebut jenenge, kandele buku 576 halaman.
Mengkanaa jane wong landa gemiyen dhong njajah Indonesia, kelebu neng Banyumas, kayane padha nulis budhaya-budhaya sing ana neng masyarakat. Tembung kawi, kuwe istilahe wong jawa. Landa ngarani kawi, kuwe jawa kuna. Dadi ana wong landa nulis buku ngganggo jeneng “kawi” kuwe penulise gelem ngregani maring wong jawa. Basa kawi anu campurane jawa dheles karo tembung-tembung sanskerta. Neng landa darani jawa kuna (kapustakan jawi kaca vii-x).
Ana maning buku isine racikan gamelan, klebu calung, wis de tulis uga. Nganggone basa landa. Lah kiye neng kene inyong kepengin banget duwe sedulur pinter basa landa. Perlune nggo ngonekena buku- buku sing basane nganggo basa landa. Nggolet sedulur ana perlune.
Kayane silingane kayong wis madan kadohen. Mayuh balik maning maring tinggalane si  kaki , wujude bothekan budhaya Banyumasan. Kiye gari kemutan “KENTRUNG”. Sekiyene mbuh umpetan neng ngendi. Kentrung kuwe wujude trebang gedhe. Ya arepa sing nabuh wong siji, tetepa ya patut de arani kesenian. Laguning tembang de iringi kentrung. Tembange werna-werna. Dhong ana sing nganggo lagu kidungan. Ana sing macapatan. Ana sing ora genah. Kabeh mau gumantung tukange kentrung. Arang de tanggap. Tukang kentrunge butuh isi weteng, banjur akehe mbarang.
Jaman semena tahun 1960-kan. Mbarange dewei beras secemung. Gawane kanthong gandum. Kadhang nganggo sarung sing nggo wadah beras. Angger kira-kira mandan abot berase, tukang kentrunge bali. Let pirang ndina teka maning, genti umah sing de barangi. Mbarang , cara siki ngamen. Sewenehing ewong ana bae sing seneng ngrungokena kentrungan.
Lagu kentrungancara sekiyene ya anu ora ngenut.Lagu kidungan, ura-ura, senajan ora ngenut kepenak swarane. Maksude de rungokena kepenak. Kentrunge nggendhungi lagu. Cakepan utawa saire uga werna-werna. Wujude sair ana parikan,kidungan, uga mantra utawa donga.
Kawitan lagu nganggo uluk salam, penutupe nganggo donga penyuwun slamet. Kiye tek tulis, sekemutane. Utawa maning angger guli nulis genep banget,malah ndarani mantan tukang kentrung. Padune!
Saire: Parikan
A.    Kula nuun gremet-gremet
Majikan dundum ngge tamba mumet
Kula nuun gremet-gremet
Majikan dundum,kula enget
Kula nuun gremet-gremet
Majikan dundum, mengkine slamet

B.    Kura-kura di dalam prahu
Kala jengking mati sendiri
Pura-pura tidak tahu
Lama-lama pusing sendiri

C.    Kupat de siram santen
Lepate nyuwun pangapunten
Mikul suket sukete grinting
Mbleketaket nanggape maning

Nanggap maning. Sebabak secemung. Limang babak limang cemung. Sesuk olih sekandhi. Teluk esuk maning wis ora ngentrung. Dadi bakul beras. Kuwe tuli kari saben umah nanggap. Angger mbeke dhog thongkrong urung nganti labuh, sing duwe umah metu. “Ngapurane nembe arep nutu”. Parine esih depe mbeke arep nutu.Ya lasun. Lah kiye sing marekena tukang kentrung bola-bali ngetungi umah. ( Darkam Anom Soegito/05)

Sumber Foto

Kali Kranji Siki Kebek Runtah


KALI  Kranji sing mili neng tengah Kota Purwokerto, siki dadi kandhang runtah. Wis bola bali masyaralkat padha kerja bakti neng kana. Kawit angogota  Komunitas Hijau Banyumas tekan anggota TNI sering padha kerja bhakti neng kali mau. Ing ndalem sedina bisa ngunggahaken runtah an- organik (sebangsa plastik sing ora bisa bosok) ngasi rong ton.
Kiye nggambaraken menungsa sing padha manggon neng sedawane kali mau, karepe umahe bersih, ningen runtahe gole mbuang asal ber. Kali dadi buangan runtah sing paling gampang. Runtah secikrak debuang kali, sedhela bae ya ilang. Ningen ewon cikrak sing debuang masrakat, sidane ngumpul neng bendungan ngasi ton-tonan.
Runtah mau bisa gawe kali dadi kotor,  nggo pengairan uga ora apik merga bisa ana bahan-bahan beracun neng sejrone banyu kali. Kanggo mandi cuci kakus (MCK) banyu kebek runtah uga ora apik kanggo kesehatan menungsa. Mulane budhaya mbuang runtah maring kali kudu diendheg.
Tujune bae esih ana aktivis lingkungan, mahasiswa karo LSM sing esih gelem peduli maring lingkungan. Liwat kerja bhakti , sisan kampanye ben masrakat padha eling lamona mbuwang runtah maring kali ora apik. Banjir uga bisa kedaden merga banyu bumpet neng runtah, kaya neng Kali Kranji kuwe.
Sapa maning angger dudu generasi muda sing wis kebukak atine sing bisa ngejek masrakat mkon peduli maring lingkungan. Komunitas Hijau Banyumas sing dadi pelopor kegiatan kerja bhakti bersih-bersih kali pancen gawe mongkog tur patut diacungi jempol. Ingatase bocah nom-noman dina Minggu milih kerja bakti karo masrakat kuwe jan wis langka tunggale.
Unsur masrakat karo mahasiswa wis padha gemregah gelem tandang gawe, bersih-bersih lingkungan. Ora ngrasa jijih ngecobrok meng kjali sing kotore ora ilok, malah banjutan ngeruki runtah sing wis ireng ndhetheng. Tindakan kuwe pantes didhukung ora nang pemrentah kabupaten thok, ningen inyong kabeh.
Ajang bersih-bersih kali, moga-moga bisa dadi mletike pedhuline masrakat maring kebersihan sing lagi debangun pemrentah daerah . Masrakat dadi tambah peduli maring kebersihan karo ngregani  kali sing dinggo masrakat dhewek. Embuh nggo MCK, irigasi utrawa kebutuhan liyane.
Urip sing bersih wis dadi kebutuhane masrakat modern. Bersih lingkungane, bersih awake, bersih atine, bersih sekabehane.  Budhaya urip bersih ora dhog-dhog ana, ningen kudu delatih awit cilik. Nang endi panggonan mbuang runtah, gawe jugangan utawa liwat pembuangan sing deanakaken neng paguyuban RT.
Mayuh padha biasa urip bersih, ben sehat, seger waras, dadi gole nyambut gawe uga semangat. Dhela maning mangsan udan, angger iline banyu kali lancar toli ora m ludag meng gili utawa gawe banjir! (dw/05)

Monday, 5 October 2015

Bathik Banyumasan Ana kawit Jaman Diponegoro

Bathik Banyumasan
TANGGAL 2 Oktober 2015, rong minggu maning, wong padha ngrayakaken Hari Batik Nasional. Neng dina kiye kabeh warga aja ngasi kelalen nganggo klambi bathik, karya asli bangsa Indonesia. Klebu tlatah Banyumas, uga kawentar dadi pengasil bathik tradisional.
Sejarah Bathik Banyumas karo perkembangane,  mula-mula pusate neng  dhaerah Sokaraja. Sing nggawa kuwe pengikut-pengikute Pangeran Diponegero serampunge peperangan tahun 1830. Akeh-akehe bekas prajurit mau padha manggon neng dhaerahBanyumas.
Salah siji pengikut sing kawentar wektu kuwe aran Najendra, wong kiye katelah sing ngembangaken bathik celup neng Sokaraja. Bahane mori sing detenun dhewek, obat pewarnane  nganggo wit tom, wit pace karo mengkudhu. Wit-wit mau bisa aweh werna abang semu kuning, sing dadi cirine bathik Sokaraja.
Suwe-suwe mbathik uga mrembet maring rakyat Sokaraja neng akhir abad  ke-XIX, malah padha hubungan karo tukang mbathik (pengobeng) dhaerah Solo karo Ponorogo.
Daerah pembathikan  Banyumas umume  ditengeri karo motif lan wama sing khusus, sing kasebut bathik Banyumas. Sewise perang dunya kesepisan (1919), warga China mulai melu nggarap bathik karo dagang  bahan sing diperlokaken.
Bathik banyumas akeh di pengaruhi sekang  budhaya Yogyakarta, Solo, karo Pekalongan.
 Ana sing nyewbut bathik Banyumas kuwe muncul merga anane  kademangan-kademangan neng  dhaerah Banyumas .Beda karo weton Sokaraja, bathik Banyumas akeh-akehe  nganggo werna soklat karo ireng.
Pola-pola sing esih ana gujtul siki antara liya sekar surya, sidoluhung, lumbon, jahe pugor, cempaka mulya, kawung jenggot, madu bronto, satria busana, karo piring sedapur.
Pengrajin bathik Banyumas nganti seprene ngetokaken pola sing wis ana karo gawe  motif anyar ningen esih bisa ketampa neng  pasar, tur tetep ora kelangan cirine sing khas. Bahan bathik Banyumas sekang mori sen, dobri, sutera, karo bahan paris. Cara nggawene ana sing nganggo cap, ningen bathik tulis ya esih ana. Bathik cap lewih murah, gawene uga lewih cepet. Beda karo  bathik tulis sing gole gawe lewih njlimet dadi suwe. Mulane  bathik  tulis duwe "kelas dheweki".
Kanggo wong sing ngerti bathik,  ora bakal kelalen bathik banyumasan pancen klebu karya unggulan. Bathikane alus, ora kalah karo bathik Solo karo Yogyakarta. Ningen bosa bathik cap  berkembang maju, bathik tulis sing regane larang dadi kalah karo bathik cap sing regane mandan murah. (dw/05)

Haornas, Hari Kondhang Nasional


PENGETAN dina lair lan pahargyan nang Indonesia pancen akeh banget, saben kabupaten lan propinsi ana pengetan laire. Kementrian, DPR, Kejaksaan, Pengadilan, DPD uga saben taun wajib dipengeti lan sing ukume wajib maning depengeti yakuwe Ulang Taun Kamardhikan RI saben 17 Agustus. Angger detlisik nang Indonesia ana 40 pengetan sing nandhakna laire gerakan, dina laire departemen lan lembaga urung klebu laire Kabupaten, Pemkot lan Provinsi.
Lha..... kiye ana tambahan maning, kejaba ana HARDIKNAS (Hari Pendidikan Nasional), ana HAORNAS (Hari Olah Raga Nasional), HARKITNAS (Hari Kebangkitan Nasional), HARGANAS (Hari Keluarga Nasional)..... siki tekan Desember lanpingarepe kejaba wulan Sura ana maning wong nambah-nambahi sebabe akeh wong mbarang gawe mantu, ngundhuh mantu lan nyepiti.....yakuwe HARKONAS jeremonge cekakan Hari Kondhangan Nasional. Ya...saben dina ana tangga, sedulur lan keluarga ngundang pesta kon nyekseni, mangan-mangan lan ngamplopi .... wong jenenge bae kondhangan....jeremonge kon marakna dhangan ....lan seneng sing ngundhang lan diundang.
Kondhangan uga salah sijining srana nggo silaturahmi, biasane agep ketemu kanca batir lawas, sedhulur adhoh lan tumrape pegawe cilik agep ketemu pimpinane, buruh ketemu majikane.....lan uga mantan pacar sing siki wis rendhel anak putune. Pokoke ...... angger aja mikir untung lan rugine, acara kondhangan nyenengaken, njembreng wudhel magan tarik-tarik jajan lan prasmanan mambrah-mambrah, mbuh pira isi amplope....sing penting teka lan wareg.
Siki mangsan brayat mbaranggawe undhangan utawa ulem-ulem sedina ngosi 2-3 panggonan, angger sedhulur utawa kanca raket ukume wajib mbok ngosi dewelehna ....”Wah wis ora ngakusedhulur maning, deundhang bae ora teka”, kaya kuwe biasane angger ketemu. Pesta nikahan ana sing nang umah, ningen akeh sing nang gedhong pertemuan utawa hotel, lha ..... kiye sing marakna ora pas miturut ajaran agama utawa sopan santun, saking akehe sing deundang, panggonane sesek lan ora nana kursi nggo njagong tamu mulane tamu sing dhahar kembul utawa mangan-mangan padha ngadheg. Sing ngadheg kandhang kala akeh pendidik, pejabat .... malah kyai, mula ana komentar kiye sing jenenge “Pesta Jaran”. Ya sebabe mangan lan medang padha ngadheg kambi crita muncu-muncu jeremonge kaya jaran.
Mula tamu undangan sing kebeneran profisine guru utawa kyai kudu ngati-ati aja cokan mangan kambi ngadheg mbokan kewenangan muride utawa santrine. Akeh brayat sing pilih ora mangan lan terus bali angger nang nggon pesta ora nana kursi lan jagongan....mbok dewada kaya “jaran”.
Kiye crita sejen maning, angger ana brayat nang ndesa nggelar pesta mbaranggawe ngosi telung dina...lha ana sing mada lan aruh-aruh ”Kae mbaranggawe apa adhol rames”, deneng pestane ngosi telung dina malah ana sing punjul. Mula mbuh nang ndesa utawa nang kota, angger mantu, ngundhuh mantu utawa nyunati mbokya sing prasaja bae sing penting sah ijab kabule lan bocah sing desunat slamet waras, ora prelu ngobral dunya brana apamaning angger biayane anu goli utang ngalor ngidul.   
Wong kondangan uga kudu ngati-ati, akeh crita lamonan amplop sing degawa lan dilebokna nang kotak sumbangan sering keliru (saking akehe kondangan), ana sing nglebokna amplop kosong, ana sing keliru nglebokna struk gaji, ana maning keliru kambi layang gadhen lan liyane sing duwe umah (sing mbaranggawe) bingung angger agi mbukak kotak, sing keliru nglebokna layang gadhen uga bingung ... kepeksane kongkonan bocah kon “nebus” layang kuwe kambi amplop beneran sing isi duwit lan njaluk pangapura.
Mbaranggawe jaman siki aja duwe angen-angen ngarah “bathi” utawa lewihan, balik modal bae wis untung ... lha umumeangger enthong sepuluh juta perak ... balen (sumbang) kur separone. Mula angger niat pesta ya ... aja ngarep-ngarep bali modal ... jenenge bae slametan lan niate syukuran, aja pisan-pisan ngayawara bathi.
Bab acara pernikahan ana bae omongan, kae pranata acarane (MC) asli Banyumas koh ngomonge lan komandone kambi basa Solo utawa Jogya, akeh ukara lan tembung “wetanan” sing mbigungi kaya “Kulo sumanggakaken sedoyo poro rawuh kembul bujono ondrowino” ... jeremonge sing demangsud “Para rawuh mangga kula aturi dhahar sareng-sareng”. Mula mbokyaha para pranata acara aja nemen-nemen nganggo basa wetanan sing jane bisa kambi basa Banyumasan lan angger debesut sing maen ora kalah “adhiluhunge” kambi basa Solo utawa Jogyakarta.
Sing ular-ular pidhato utawa sambutan uga nganggo basa Banyumsan bae, angger kulina lan prigel olah wicara malah lewih “nges” lan Mbayumasi angger pranata acara lan sambutan-sambutan kambi basa Banyumasan. Jajal mulai siki delakoni bareng-bareng. Klilan (05)

Anggitane Bambang S Purwoko

Sumber Foto