METAMORFOSA

Harian Banyumas pada usia 2 tahun (atas), dan penampilan banner pada usia 3 tahun.

DOPOKAN

Obrolan gaya Banyumasan, mengangkat aneka ragam topik yang sedang hangat di masyarakat.

UJARE KANCA BATIR

Uneg-uneg pembaca Harmas melalui SMS.

GEGER MOWER

Berita-berita ringan yang dikemas dalam bahasa Banyumasan. Unik dan segar.

SENGGAK

Kritik atau sentilan dengan gaya menggelitik dalam format bahasa Banyumasan.

Showing posts with label Nguna. Show all posts
Showing posts with label Nguna. Show all posts

Thursday, 5 November 2015

Sastra Lesan nggo Sarana Ngritik

KIYE mligine para seniman , utawa budhawan, kena nggo nambah , utawa nemokena inspirasi. Dadi srana nambah daya –cipta. Angger nang pedhalangan daya-cipta, sering dearani “ sanggit “. Dhalang sugih sanggit ora kurang lakon.Ora bingung ngadepi swasana, utawa kahanan. Umpane mayang meng daerah Kauman, sanggite bedha karo mayang nag daerah pasar. Kaya kuwe sebanjure.
Urung ngadepi penayagane sanggite dhalang sing kudu ngukur kemampuan penayagan. Iringan gendhing-gendhinge, manut kemampuan penayagan. Kuwe angger detanggap sing teka mung dhalange. Sindhen, penayagan sekang daerahe sing nanggap.
Angger detanggap penayagan kumplit rombongan dhalang ya ora masalah. Sagendhinge. Ari padha teles soten. Apa-apa aja seneng nyonto, mbuang sing wis ana. Maksude penayagan moh nggarap gendhingane dhewek, nirune sekang daerah liya. Rumangsane jere gengsi.
Nggarap gendhinge dhewek bae urung mesthi jegos, ngomonge gengsi. Kiye ora jeneng menging. Teyeng kesenian dhaerah liya, kena-kena bae, ningen aja ngilangena keseniane dhewek. Sing genah banget pancen nang nggon pedhalangan.
Angger ebeg, lengger, apa maning saliyane pedhalangan.Kuwe ajege nganggo duweke dhewek. Ya iringane, sandhangane, urung terpengaruh daerah liya. Ningen ya kuwe, gendhing-gendhing Banyumasan tuli akeh. Sing detakokena mung siji. Loro ajeg. Mudheng mulek eling-eling. Gendhing liyane detokena. An rindhing tugel, Pisang -balik,  Renggong Manis, pacul gowang. Angleng, gunungsari kalibagoran, esih akeh maning. Mbok gendhing-gendhing pada detokena.
Masyarakat ngertine angger gendhing Banyumasan, Eling-eling, Kicik Ricik, Bendrong kulon wis. Kuwe bae masyarakat sing seneng, utawa sing pedhuli.Mulane sedulur-sedulue seniman pengrawit, melu titip, gendging-gendhing Banyumasane padha detokena, aja mung siji-loro. Iya ari gonta ganti. Perlune nggo nglestarekna uga nggo ngembangna gendhing-gendhing nggone dhewek.
Masyarakat duwe kewajiban mbantu pemerintah manut kadewasane.Kecaba kuwe masyarakat karepe padha kepengin usul maring pemerintah. Malah ana sing keliwat. Saran-usule urung detampa, padha ora sranta. Banjure padha demo. Wong demo angger ora terkendali suwe-suwe guli ngomong ngabangaken kuping.
Mulane fungsi sastra lesan sing nomer 5 kiye, nggo ngalusaken umpane kepeksa masyarakat padha ngritik pemerentah. Ora angger-angger ngomong , ningen ngomong sing nganggo angger-angger. Neng kene sing dekarepna aweh saran, uga ngritik pemrentah kena-kena bae, ningen nganggowa tembung-tembung sing ora marakena ngabangaken kuping.
Dadi fungsi sastra lesan sing nomer lima, sastra lesan nggo srana ngritik maring sapa bae, klebu pemrentah, krana tembing-tembung sing de tata alus. Maksude alus, ora nana pihak-pihak sing tersinggung. Kakine, apa maning fungsi basa-sastra neng masyarakat..?
Takon bae. Mengko tek emut-emutane. Glesek mbok menawa esih.
Temenan kemutan . basa-sastra lesan, utawa kesenian apa bae, kuwe angger penginyongan sering menghayati, mengkono sugih pengalaman batin.
Arepa nulis, uga nyiptakena karya seni, tanpa pengalaman batin karyane terbatas, egone dhuwur. Sekiye gampangane. Kadar mung arep gawe parikan umpamane, supaya parikane mantep, kudu duwe pengalaman batin bab puisi, pantun, wangsalan, tembang macapat, tembang tengahan, tembang gedhe, ora keri lagu dolanan anak, Urung kudu ngerti versi, cengkok, utawa gaya.
Wangsalan, parikan gaya Banyumas beda karo gaya Solo, gala Yogya, gaya Semarangan lan liyane. Suasana daerah mujudaken pengalaman batin kanggo nyipta karya seni bercorak daerah. Contone komponis Sutejo, bercorak daerah Banyumas. (Ki Darkam AS/05)


Wis demuat nang Harmas 5 November 2015

Thursday, 29 October 2015

Warga Banyumas Gole Berjuang tekan Magelang

PITUNG puluh  taun kepungkur, tepate antarane tanggal 31 Oktoner gutul 3 Nopember, para pejuang Banyumas melu Pertempuran Magelang. Pusat tentara  Jawa Tengah kawit zaman Landa gutul Jepang pancen nang Kota Magelang.
Tanggal 26 Oktober 1945, tentara Sekutu mlebu Jawa Tengah karo nggawa NICA sing ora liya warga / tentara Landa.  Kekuatan tentara Sekutu jan-jane mung sebatalyon plus, ana bantuan artileri, kavaleri, Zeni karo AU.
Tugas tentara Sekurtu melucuti senjatane tentara Jepang. Ningen sing gawe curiga, NICA uga nggawa KNIL. Tentara KNIL kiye sing katelah sombong, apamaning angger nglucuti senjata-senjata pemuda pejuang.
Mulane sering ana insiden kaya sing kedadiyan nang Magelang. Peristiwa Magelang  kiye gawe  pemuda karo TKR Banyumas atine nggrunjal. Apa maning bosaana perentah sekang Markas Besar TKR, daerah=daerah kon mbantu Magelang.
Sekang Purwokerto sing mangkat rong bataliyon gabungan sing dipimpin dening Dan Rem II Letkol Isdiman.  Batalyon Gabungan Purwokerto asale sekang Resimen I Purwokerto depimpin Imam Adrongi, nggawa 4 kompi eks Tentara Peta, Heiho karo K
NIL Frepubliken.  Tokoh-tokohe  antara liya Imam Soedjai, Wasito, Wahono karo Jamhoeri.
Sekang Cilacap, Gabungan Wijayakusuma  karo Resimen I Cilacap depimpin Mayor Soegeng Tirtosiwoyo. Tokoh-tokohe Rahmat, Yasir Hadibrata, Moelyono, karo Suparman.
Tanggal 11 Oktober Magelang tambah kacau, merga anane pasukan Gurka sing kawentar ganase, ugfa anane KNIL Ambon. Lewih gawe jengkel maning tentara Jepang ditekakaken sekang Semarang sing membabi bvuta nyembelehi rakyat. Kecatet ana 33 warga wadon karo bocahan sing disembeleh.
Pertempuran Magelang ora bisa dicegah, rakyat karo pejuang perang nglawan Sekutu. Rencana Sekutu arep nguasai Magelang gagal, kare terus dilawan para pejuang. Tanggal 28 November 1945, tentara Sekutu mundur maring Ambarawa. (dw/05)

Wis demuat nang Harmas 29 Oktober 2015

Friday, 23 October 2015

Lesung

Kayane bocah jaman siki, mligine bocah kota, apa maning kota gedhe kuwe padha ora ngerti apa sing desebut lesung kuwe. Blakan bae kaya inyong kiye ya ora teyeng angger kon njlentrehna apa kuwe lesung, tapi angger weruh barange utawa gambare ya ngerti lamona kuwe sing dejenengi lesung utawa iya kuwe gambar lesung.
Seweruh inyong, lesung kuwe kaya kothak kayu sing degawe sekang kayu segluntung wutuh, dawane watara 2 meter lan garis tengah utawa diametere watara 80 cm. Glondhongan kayu sing madan bunder kuwe debentuk balok kayu segi-papat ben ora ngglewang angger deglethakna, apa maning angger lagi detotogi karo alu. Neng bagian pucuke biasane ana lumpange, yakuwe bolongan bunder kaya kusan mlumah.
Angger ora lagi denggo, biasane mangsan rendhengan utawa mangsan udan, lesung deganjel dekurebna neng pinggiran umah ben ora ketritisen utawane kudanen. Kanggone wong sing sugih utawane tukang tempur alias bakul beras, sing meh saben dina utawa sering nutu wis duwe kandhang lesung dhewek, dadi ora perlu atang-otong nggotongi lesung, tur maning dadine angger nutu kuwe ora kepanasen utawane keudanen.
Kejaba nggo nutu pari dadi beras, lesung uga cokan nggo ngglepung alias nutu beras (sing wis dekum sedurunge) dadi glepung. Sing kaya kiye mligine kanggone wong sing arep mbarang gawe, anu arep gawe jenang (njenang). Jaman gemiyen ora ana wong mbarang gawe sing ora njenang. Jenang, ketan, wajik kuwe panganan mligi kanggo wong mbarang gawe utawa hajatan.
Sewise gole nggawe glepung meh rampung, embok-embok sing padha rewang glepung kuwe banjur kothekan utawa gejog. Kanti notogi lesung sing panggonan lan seru-lirihe beda-beda siji lan sijine, bisa dadi wirama sing maen. sing enak deprungu kuping gutul ngendi ora. Kanti keprungune swara kothekan lesung kuwe, wong-wong warga masarakat banjuran ngerti lamona arep ana wong hajatan, sing mengko bengine wis bisa nampa dhayoh kondangan. Kanti kothekankuwe ateges lesung uga bisa denggo nggo piranti komunikasi sing cukup migunani.
Kothekan lesung kejaba nggo sarana aweh kabar wong arep mbarang gawe, uga nggo seneng-seneng mligine kanggo embok-embok sing padha kothekan kuwe. Kejaba kuwe kothekan uga delakoni angger pas ana wulan depangan graha alias gerhana wulan sing biasane pas wulan purnama. Kanti kothekan kuwe karepe ben wulane enggal-enggal detokna sekang wetenge graha kuwe.
Jaman siki lesung wis kena darani ilang sekang masarakat. Wong tani wis ora nutu pari maning, cukup nyelipna. Wong mbarang gawe wis ora njenang maning, cukup tuku neng pasar utawane toko. Bocah-bocah wis ora percaya maning maring anane wulan depangan graha. Babagan seneng-seneng utawa iburan, siki wis akeh tivi utawane video, sing teyeng nyuguhna werna-werna iburan.  (Eyang Nardi, Pemerhati Budaya Banyumas/05)

Wis demuat nang Harmas 22 Oktober 2015

Wednesday, 14 October 2015

R Soemandar, Sodagar Kuna Klampok Banjarnegara

SEDURUNGE Indonesia merdika, Kota Kudus duwe Nitisemito sodagar rokok.  Semarang duwe Tasripin juragan batik. Purbalingga tau duwe sodagar  Turni. Klampok Banjarnegara duwe R Soemandar, sodagar pemasok kebutuhan Pabrik Gula.
Siki nguna babagan R Soemandar, peyayi Klampok weton Purwokerto, Kakange garwane R Ibrahim Poerwadibrata Asisten Wedana (Camat) Kebumen (siki Kec. Baturaden). Panjenengane uga Bapak angkat lan Pak Gedhene R Soetedja, komponis legendaris Indonesia asli Banyumas. Panjengane sing paring biola Stradivarius kanggo R Soetedja, lan sing nyekolahna neng konservatori musik Italia.
Tebat daleme neng sisih kulon pasar Purwareja Klampok. Gemiyen, daleme ana pekarangan amba amba karo tengah hektar, dekubengi banon pregola. Siki angger ana umah sing magrong-magrong sing pekarangan seamba kuwe, paling daleme Pak Bupati (kuwe be dudu duweke).
Rikala Landa njajah Indonesia,  neng wewengkon Banyumas Raya tau ana  kebon tebu paling amba setlatah Jawa. Tebune deolah neng  limang pabrik gula: PG Kalibagor, PG Klampok, PG Bajong (Purbalingga), PG Purwokerto (Gedhong Isola) kambi PG Sumpiuh (Giritomo Kebokura).
R Soemandar dadi pemasok karung gula pabrik-pabrik gula kuwe. Ora gampang dadi pemasoke. Syarate, kudu duwe kebon tebu lan kebon rami amba ora petung. Aja kaget, kebon tebune lan kebon ramine ambane ana satus hektar!
Panjenengane uga dadi eksportir kamijara aring Eropa. Kebon kamijarane neng Desa Kemawi lan Kanding Kecamatan Somagede Kabupaten Banyumas. Ambane ngasi 450 hektar…. Masa Allah!
Sing jenenge sodagar gedhe jaman ganu ora beda karo jaman siki, R Soemandar kerep nglang-lang jagad. Wis mesthi srawungan kambi wong Eropa apik. Neng Eropa,  batik jebule kemedol pisan, mula kuwe, sekondure sekang Eropa, panjenengane dadi kagungan pengangen-angen mbukak pabrik bathik kanggo ngladheni pesenan relasi sekang Eropa. Pengangene banjur kewujud. Tukang batike wong Susukan lan Gumelem. Dhasare jiwa dagange apik, pabrik bathike gelis nggedheni. Bathik sing agi debabar angger agi dejereng katon mblarah-mblarah lan semanger pisan.
Merga pabrik gula Klampok paling gedhe,  neng Klampok akeh wong Landa manggon.  Sewijine ndina, R. Soemandar menggalih jero babagan kebutuhan pendidikan kanggo bocah-bocah Eropa neng Klampok. Jiwa dagange banjur ngembus-embus dalan rejeki mbangun Europeesche School  (Sekolah Dasar kanggoanak-anake wong Eropa). Nek ora keliru, tebat bangunan sekolaeh siki dadi Kantor Polsek Klampok.
Saking sugieh lan saking gedhe pamore R. Soemandar, ngasi neng Klampok siki esih ana padhukuhan Kemandaran. Jeneng dhukuh kiye kanggo pengeling-eling lamon neng Klampok Banjarnegara tau ana sodagar legendaris sing neng  Semarang lan Kudus. ( Heri Widiyanto/08)


Wis demuat nang Harmas 2 Juli 2015

Pejabat Walimusa, Tua nang Gili Lemu nang Desa

Pejabat siki kaya Camat, Bupati, Gubernur tekan Presiden kudu sering turun maring tlatah wewengkone, malah Presiden Jokowi nyontoni mirsani kahanan sing kewentar kambi “Blusukan”, ya pengerten blusukan kuwe ngambah panggonan sing cebrik, kotor lan arang deambah wong. Mula ora aneh angger kerja blusukan kuwe biasane nang pemukiman kumuh nggone wong sengsara utawa arang detekani pejabat utawa aparat. Blusukan uga nggo nlisik kahanan sebenere ora “Asal Bapak Senang” utawa ABS ningen kahanan nyata sing dealami warga utawa kahanan sunyatane mbuh kuwe apik apa ala sing mengkone nggo bahan nyusun program utawa kebijakan anyar nggo ndandani men lewih apik.
Laku blusukan nang tlatah Banyumas wis suwe deanakna nang Bupati lan andhahane ganu nang era taun 1980 an nganti 1990 an, Bupati sing sering blusukan yakuwe Almarhum RG. Roedjito lan almarhum Djoko Sudantoko malah sering nginep nang desa-desa utawa tlatah pegunungan sing arang deambah pejabat kabupaten. Jamane Bupati Roedjito ketelah “Safari Pembangunan” sing acara utamane ngresmekaken proyek, sarasehan, silaturahmi .... uga pertandingan olah raga kaya bal-balan lan Voli. Sing nyenengaken rakyat yakuwe angger bubar adu tanding tim kabupaten sing depandhegani Pak Bupati kalah menang kudu cucul kaos tim anyar lan deserahna maring lawane yakuwe pemuda desa senajan gudres kringet ningen rumangsa olih “hadiah” sekang rombongan safari pembangunan.
Inyong sing ganu njabat Kabag Humas mesti nggawa rombongan wartawan ngosi 15 klebu kang Didi Wahyu sing siki ngelola Harian Banyumas, rombongan wartawan klebu RRI lan RadioSwasta biasane dadi tim inti angger tanding bal-balan utawa Voli lan sing sering mesti kalah, wong pancen udu olahragawan asli. Nginep nang pedesaan ora kur sedina ningen sering ngosi 3 dina saking akehe desa sing kudu detekani lan angger ngosi delewati rakyate padha mrengut malah akeh sing protes ... ya kepeksa nuruti kekarepane rakyat senajan wis lempoh.
Sing marakna seneng lan esih dadi omongan seprana-seprene tumraping pejabat lan wartawan yakuwe angger dhong desuguh mangan, sing jenenge Ibu-ibu PKK jeremonge olah-olah kit mbengi tekan subuh nyediakna sewernaning panganan lan suguhan model prasmanan nggo wong eketan malah kadang atusan.
Lha .. kiye sing merguyokna angger babagan konsumsi nang pedesaan aja takon maning ana cimplung, rucuh dawegan, munthul, gedhang godog, jalabia ... lan akeh maning wujude. Angger pas mangan prasmanan kayong apa bae detokna, werna-werna sayur, janganuga tegehan sing maregi. Sebabe saben desa nyuguh lan kudu depangan, rombongan safari pembangunan sering kewalahan ningen wajib ukume kudu depangan ... mula sing jenenge sarapan, mangan awan lan nyore lewih ping loro utawa telu ... jan boyeh pisan. Inyong sing angon wartawan kambi Kepala-kepala Dinas weling wanti-wanti aja ngosi nolak suguhan kepriwe carane kudu depangan senajan semendhing, angger ngosi ora ndulit acan-acan kae Ibu-ibu PKK lan sing duwe umah pada mrengut jeremonge “Wah .., ora kolu masakane wong desa” mula ya sering ana anggota rombongan “keblethengen” sebabe kewaregen.
Angger bali sekang desa lan ketemu maning dhong nyambut gawe, akeh pegawe lan kanca batir padha madha “Wah ... nang desa telung dina padha gembil pipine, lemu” Ana maning sing aruh-aruh jan bareng melu safari pembangunan siki malik dadi “Pejabat Walimusa” sing mangsude pejabat tua nang gili (perjalanan) lan lemu nang desa, iya pancen sing marakna lemu yakuwe kudu mangan apabae sing desuguhna, malah kadhang deolih-olihi nggo sangu nang dalan ... mula ya pancen mangan jor-joran. Ningen sing penting wektu semono masrakat seneng, oleh bantuan lan sing penting maning diwongna ... jalaran ana sing sejeg jumleg nembe weruh Bupati lan salaman (sering nggo guyon anger bar salaman kambi Bupati tangane ora dekumbah ngosi seminggu) ... ya saking senenge.
Rombongan safari pembangunan Bupati Banyumas wektu semono uga dewartakaken media masa lokal lan nasional ndadekna Banyumas misuwur pisan sebab saben dina ana warta sing duwe daya tarik, malah kawigaten gedhe teka sekang pemrentah pusat sing nyebutna lamona safari pembangunan pantes detiru nang Bupati liyane. Mula pancen kasunyatan lamona program blusukan, turba, safari pembangunan utawa njajah desa milang kori pancen prelu banget, pejabat aja sering nang mburi meja, aja sok precaya maring pelapurane ABS (asal bapak senang) utawa AIS (asal ibu senang),blusukan ngosi nginep nang tlatah pedesaan uga nggambarna wujud “manunggaling kawula lan gusti”
Programe Pak Presiden Jokowi sing ketelah blusukan uga aja nggo lamisan thok, ningen andhahane kudu bisa nerjemahna apa sing dekarepna pimpinan lan penjaluke masrakat. Ya .. blusukan nyithak pejabat WALI MUSA ora salah. Klilan (Bambang S Purwoko).

Wis demuat neng Harmas 15 Oktober 2015

Penganten Rungal

NENG adat Jawa, klebu neng tlatah Banyumas, acara pengantenan utawa nikahan kuwe ora mung dadi urusane bocah loro si calon penganten, ningen uga dadi urusane wong tuwane si calon penganten sekloron lan uga dadi urusan rong brayat, ya kuwe brayat keluwarga penganten lanang karo brayate keluwarga penganten wadon. Lan uga dadi urusan masarakat sekubenge karo kanca-batire kabeh. Mulane neng acara pengantenan kuwe kabeh sedulur tangga-teparo karo kabeh kanca-batir deundang kon nekseni lan paring donga lan restu, lan syukur ana amplop sumbangane.
Kanggone si kaki lan nini penganten, pengantenan kuwe ora mung sederma pesta utawa slametan njagong jejer dedandani kaya raja karo ratu desawang dhayoh akeh, olih akeh amplop sumbangan, seneng. Ningen arupa acara suci, perjanjen meng awake dhewek desekseni ora mung neng pegawe urusan agama, ningen neng kabeh dhayoh sing teka lan uga desekseni Gusti Allah. Perjanjen lamona bocah loro arep urip bebarengan, dadi siji selawase urip.
Kanggone keluarga penganten, anane penganten kuwe ora ateges anggota keluwarga kuwe dadi suda merga dadi keluwarga anyar, tapi malah sewalike. Anane pengantenan kuwe dadi nambah anggota keluarga, yakuwe anak mantune sing anyar kuwe. Penganten wadon dadi anaka anyare keluwarga penganten lanang lan sewalike penganten lanang mlebu dadi anggota keluwarga penganten wadon.
Pancen apike si neng keluwarga sing dadi pengaten kuwe urut tuwa, anak sing tuwa dhisit tembe anak sing enom-enom. Tapi gandheng jerene jodho sing nentokena kuwe Gusti Allah, mulane kadhang-kadhang sing enom bisa olih jodho lewih dhisit ketimbang kakange utawa mbekayune. Sing kaya kuwe sing neng tlatah Banyumas desebut pengaten rungal. Inyong tau dadi rungal dhong adhi wadon inyong dadi penganten. Sewalike dhong inyong dadi penganten derungali neng kakange bojo inyong, merga inyong nglangkahi utawa dadi penganten lewih dhisit ketimbang kakange bojo inyong.
Dhong inyong dadi rungal, sekang calon bojone adhi inyong, inyong dewei pengango sesetel (kathok karo klambi), semena uga dhong inyong dadi penganten inyong ya nyedhiani pakean sesetel nggo kakange bojo inyong sing dadi rungal kuwe. Dhong acara penganten jejer, ora ketang sedhela si rungal kuwe ya melu dejejerna, njagong neng tengah, deapit kaki-nini penganten.
Beda maning critane, angger sing dadi rungal kuwe mbekayune si penganten. apa penganten lanang utawa penganten wadon. Biasane, kejaba si pengaten kudu nydhiakna klambi sesetel nggo si rungale kuwe. uga nggo njaga perasaan batine si rungal (mbekayune si penganten), pas dina saat penganten jejer si rungal kuwe deungsekna neng nggone sedulure. Dene sing melu dejerna mung klambine mbekayune penganten wadon kuwe, desogna neng sela-selane njagonge kaki-nini penganten. (Eyang Nardi, pemerhati budaya Banyumas/05)

Wis demuat neng Harmas 1 Oktober 2015

Monday, 12 October 2015

Kudhi Gamane Wong Banyumas

Inyong egin kelingan. Jaman gemiyen, dhong inyong egin dadi bocah detukokna dolanan kudhi cilik. Kudhi cilik dudu kudhi-kudhian. Kudhi cilik kuwe ya pancen kudhi sing degawe sekang wesi, angger deasah ya kena nggo nyacag, tapi angger kudhi-kudhian kuwe barang dudu kudhi tapi wujude memper kudhi, bisa degawe sekang kayu, kaya kudhine Bawor neng wayang wong.
Kanggone wong desa, kudhi kuwe dudu barang aneh, wong neng dsa ya egin gampang nemoni wong nganggo utawa duwe kudhi. Beda karo neng kota apa maning neng daerah seliyane tlatah Banyumas, nggolet wong sing ngerti apa kuwe kudhi kayonge wis angel pisan nemune, mesthine kejabane neng pasar.
Akeh wong sing ngarani kudhi kuwe senjatane wong Banyumas. Sejatine kudhi kuwe dudu sejatane wong Banyumas, tapi salah sijin pedhama utawa alat kerjane wong Banyumas. Dene senjatane wong Banyumas kuna kuwe arupa penthungan, sing bisa degawe sekang penjalin, ruyung utawa galih asem, sing jaman siki penthungan kuwe degawe sekang karet, dadi pentungane pulisi utawa satpam. Dadi senjatane wong Banyumas kuwe ora mateni, mung nglumpuhaken, merga sing biasa depenthung (biasane maling) kuwe dudu sirahe ningen gares sikile.
Angger dedeleng sekang sejarah, kit jaman kuna makuna kudhi wis denggo nggo ala kerja neng masyarakat Jawa kit Jawa kulon gutul ngetan neng Jawa wetan, kanti sebutan sing beda-beda ningen wujude meh padha ya kuwe mblendhuk neng tengah, kaya wong wadon lagi meteng tuwa kae. Nganti seprene wong Banyumas egin nganggo kudhi nggo pedhama, senajan neng tlatah sejen wis langka sing nganggo kudhi kuwe.
Inyong egin kelingan, gemiyen dhong egin dadi nom-noman saben dina Ahad Pon inyong duwe tugas kon ngetutna paman Wiryani, ngrewangi met klapa neng kebon karo nengsawah. Inyong tugase ora kon menenk wit klapa, mung kon nuturi karo ngumpulna klapa-klapa sing depet neng man Wiryani. Man Wiryani kuwe tukang ngrumat wit klapa sing wis kondhang eng desa inyong (Pabuwaran). Gole ngreseki ya bersih, pinter milih klapa sing tuwa. Dene pedhamane man Wiryani kejaba andha, ya mung kudhi, ningen kudhine man Wiryani kuwe beda karo kudhine wong-wong liyane. Kepara lewih cilik, landhep merga saking awete lan sering deasah neng wungkal, dadi angger nggo menclas apa-apa kayong gampang pisan.
Kudhi sing kumplit, wujude ana 4 (patang) perangan yakuwe: gaman, garan, karah, karo kethoprak.
1.    Gaman, degawe saka wesi sing delapisi utawa desepuh waja ben angger deasah dadi landhep.  Bagian gigir utawa mburine lewih kandel ketimbang bagian ngarepe. Bbagian mburi kepara lewih lempeng ketimbang bagian ngarepe, sing ana blendhukan utawa lengkung karo lancip bagian pucuke, Bagian sing mblendhuk biansa nggo nyacag utawa nugel barang-barang sing kepara atos lan gedhe. Bagian sing lebkun neng ndhuwur blendhukan biasane nggo ngoyoti utawa ngirat barang-barang sing lemes (tali) dene bagian pucuk sing kepara madan lancip biasane nggo gaweni lubang utawa bolongan. Bagian mburi utawa gigire sing kepara lewih kandel kuwe biasa nggo nggethik utawa nuthuk barang sing atos ben pecah. Bagian gigi krpara nduwur cokan ana bolongan cilik sing ukurane beda-beda ngemu maksud kena nggo njongket (ngungkit) endhas paku. Bagian sekang gaman sing cilik lancip neng bagian ngisor jenenge paksi biasa nggo sambungan karo garane.
2.    Garan, degawe sekang kayu sing madan atos, degilig madan dawa maksude nggo cekelan. Ben ora lunyu cekelane biasane garan degawe ora polos, ningen degawe rigik-rigik alus. Paksi gaman detancepna maring garan kanti kenceng, ora gampang oklek angger nggo nyacak utawa nggethik.
3.    Ben garane ora gampang pecah merga deiseni paksi gaman, neng pucuk garan dewei karah sekang pipa wesi.
4.    Kethoprak kuwe wadhah kudhi, sing cakerise ya warangkane.  Kethoprak degawe saka kayu kaya blabag sepasang (rong lebar) degowaki gowakane deadhepna terus degandheng dadi siji (depaku). Kethoprak dewei tali nggo njiretna kethoprak kuwe neng beyekan, Angger degawa mlaku obahing kudhi nabraki kayune dadi moni kethoprak-kethoprak.
Kanti ndeleng kahanan sing kesebut ndhuwur kuwe, jelas lamona kudhi kuwe dudu senjata utawa alat perang, ningen arupa pedhama utawa alat kerja tradisinonal Banyumas sing serba-guna, nggo nggarap pegawean apa baen, kasar alus utawane gawe bolongan ya teyeng. (Ir Sunardi, MT, pengamat budahaya banyumasan)

Wis demuat neng Harmas 16 April 2015

Wangunan Umah Adat Jawa

JAMAN  gemiyen neng Negara Barat ana teori arsitektur sing ngomonga form follow function sing maksude lamona wujud wangunan/umah kuwe ngetutna maring kagunan utawa manfangat wangunan umah kuwe. Wangunan nggo toko kuwe kudu beda karo wangunan nggo pasar. Wangunan nggo kantor kuwe beda karo wangunan restoran. Semana uga wangunan nggo losmen kuwe beda karo wangunan nggo pomahan biasa.
Kejaba kuwe, wangunan umah kuwe beda-beda gemantung sekang kahanan alam sekubenge. Alam Indonesia sing neng sekiwe tengene garis katulistiwa beda karo alam neng Eropah utawane neng Negara Arab. Mulane wangunan, mligine wujud payon umah beda-beda antarane umah neng Indonesia, Eropah utawane Arab.
Sejatine teori arsitektur sing ngomonga wujud wangunan ngetutna kagunan kuwe ora mung ana neng Negara Barat thok. Neng Indonesia mligine neng tlatah tanah Jawa lan lewih mligi maning neng tlatah Jawa Tengah. Semana uga neng tlatah Banyumas kene.
Sejan-jane kit jaman kuna makuna wong Jawa ya wis mbedak-mbedakna wujud payon wangunan sing penganggone ya beda-beda miturut butuhe. Sing baku wujud payon wangunan ana enem (6) werna ya kuwe:
1.    Payon panggang pe, sing biasane denggo nggo panggonan pegawean sing cilik-cilikan, ora akeh wong sing megawe neng kono lan ora deinepi, umpamane bango, mbuh neng pasar (madeg bareng-bareng) utawane madeg dhewekan neng pinggir dalan, gubug neng sawahutawane kandhang kewan. Kanti payon lewih dhuwur sesisih dadi keton endi ngarep lan endi mburine. Payon panggang pe teyeng deabakna maring ngarep apa dena meng mburi nganggo payon emperan utawane ganggong (konsol) dadi payon gedhang selirang utawa cere gancet.
2.    Payon srotong, sing biasa denggo mayoni wangunan umah neng laladan karang pradesan utawa neng kota wis molahi arang anane. Payon srotongan kuwe kena dearani megarane payon panggang pe sepasang detambah emperan neng ngarep utawa neng mburi utawane neng ngarep karo neng mburi. Kanti tambahan payon kuwe wangunan dadi tambah amba lan teyeng depilah-pilah dadi pirang senthong gemantung butuhe, lan kahanan kesugihane sing duwe umah. Umah srotong mesthi ana tutup keonge lan ora ilok angger tutup keong kuwe ora depasang mbok nggo liwat Bethara Kala nggoleti bocah kalang.
3.    Payon limasan, pancen wangun payon limasan kuwe neng tlatah Banyumas kena dearani arang utawa madan langka. Umah payon limasan kuwe ora ana tutup keonge merga deganti karo sepasang empyak utawa rangken segi-. Wujud baku payon limasan kuwe ana rangken 4, ngarep, mburi, kiwe karo tengen. Kanggone wong sing duwe kuwe wong sing madan sugih umah payon limasan  teyeng deambakna karo emperan neng ngarep, mburi lan/utawa sisih kiwe apa tengen.
4.    Umah tikelan, sing cara wetane desebut joglo kuwe umah sing mertandhakna sing duwe kuwe wong sugih, penggedhe utawa wongsing deormati. Desuyudi neng tangga teparo. Merga butuh panggonan sing amba, jembar, mulane degawe umah payon tikelan. Wangune meh kaya limasan tapi lewih dhuwur. Umume umah tikelan nganggo empyak 8 (wolu) ningen wong sing sugih gawe umah tikelan kanti empyak 12 (rolas). Biasane umah payon tikelan kuwe denggo nggo bale utawa pendhapa, alias panggonan nggo rembugan utawa musawarah. Tapi dhong taun 1980an masyarakat kenang penyakit “latah”, payon tikelan ora mung denggo nggo payon bale, ningen uga wangunan-wangunan cilik (pos kamling, gerbang utawa gapura malah gutul cungkub) uga degawe tikelan.
5.    Payon tajug kuwe payon lancip ora papak kaya payon umah tikelan. Payon tajug biasane nggo mayoni mesjid utawa langgar. Lanciping payon tajug dekarepna nggo tumuju maring Gusti Allah sing manggon neng kana ndhuwur. Sing dadi inyong bingung kuwe pendapa Kabupaten Banyumas karo pendapa Wakil Bupati Banyumas koh nganggo payon tajug dudu payon tikelan utawa joglo.
6.    Wangunan trajumas, kuwe wangunan cagak (saka) nenem (6), telu neng ngarep lan telu maning neng mburine, sing degandheng karo penglari meng ngiwe-nengen lan pengeret meng ngarep mburi. Kanti gandhengan penglari, saka telu kuwe memper timbangan emas utawa traju emas. Wangunan trajumas kuwe mligi nggo cungkub neng kuburan, sing filosofine jare nglambangna lamona mbesuke neng akherat lakune menungsa nalikane egin urip bakal detimbang-timbang ala lan becike. (Ir Sunardi, MT, ahli tata kota lulusan UGM tinggal di Purwokerto)

Keterangan Foto: Umah Srotong adat Jawa

wis demuat neng Harmas 2 April 2015

Friday, 9 October 2015

Sastra Banyumasan Pancen Maen

SEDAYA kanca-batir, utawane para pinter teng pundi mawon mligine teng tlatah Banyumas, menawi kita sami purun nggoseki basa banyumasan, niku jane isine nggih kumplit pepek-ngupek. Ingkang kula kajengaken pepek-ngupek, isine mboten kawon kaliyan basa jawa,ingkang asring desebat “basa jawa standar”. Niku basa jawa sing seni kene dewucalaken teng sekolahan-sekolahan.

Lah saniki kenging napa basa jawa Banyumasan, dereng dados basa jawa standhar teng sekolahan-sekolahan. Lah niku sababe kula,kanca-batir, utawa para pinter kadose dereng sami kober nggoseki, utawa metani napa mawon isine basa banyumasan. Nggih mboten maiben, mboten saking mboten merlokena, utawi mboten nggatosaken. Kula kanca-batir, lan para pinter sami ketungkul menggota, koreh ngge njejegena kendhil, mados pangupa jiwa.

Milanipun mangga saniki sami sareng-sareng melahi sami nggantosaken budhayanipun keyambek mligine teng babagan ”kawruh,sastra” basa jawa Banyumasan. Seringe desebat basa Banyumasan. Saking kathahe kawruh, sastra, lan sesanese, pramila anggene nggoseki mboten saged “bruk pethuthuk”. Eh…niki cara kula sing kawruhe pas-pasan.

Para sedherek sedaya, jan-jane angger kula sedaya sami purun mirangaken gendhingan utawi tabuhan, calungan, gendhing-gendhing banyumasan ingkang dene sindhenan, senggakan, gerongan, niku isine basa banyumasan seni. Lah basa seni niku nggih namine sastra. Susastra :su (maen) sastra (tulisan), tulisan ingkang isine maen. Angger basa Indonesiane niku “Indah”. Niku sastra ingkang wonten kalangan seni karawitan, seni Pedhalangan, lan ugi seni calung.

Salajenge sastra ingkang ngrembaka teng kalangan masyarakat, jan mboten mupakat kathahe. Ingkang kula ngertasi teng Jatilawang,ngaler Purwajati Gerduren nyabrang ngidul Tinggarjaya. Pun teng ngriku Sumber crita rakyat.Mandar sedherek Drs.Prayitno Mpd, niku lenggahe teng Bobosan. Seratane nyariyosaken dumadine desa Gendhurek, Karangwangkal, Lemajang lajeng Sekaran Penganten.

Niku jen maen pisan. Ujar kula soten. Dereng nyabrang kali Tajum, saking Gerduren, ngidul teng Tinggar-Jaya. Teng ngriku nggone juragane. Ramane Haji Ahmad Tohari, niku juragan basa, juragan sastra, juragan Novel Banyumasan. Ari sedulur ajeng mbetahaken novele, Sugan teksih mbok. Ningen nggih mbayar, ganti cetak kaya niku.

Kathahe sastra ingkang dingge kangge sindhenan, gerongan, tandhakan. Kanggene para seniman nalikane sami tabuhan, basanipun basa tembang, tegese basane deiket, boten bebas. Lah angger teng basa Indonesia niku desebat “ Puisi “ sanes prosa. Angger puisi niku basa tembang, prosa niku basa gancaran utawi bebas.

Dados mekatene nenek moyang kita sami teng Banyumas kathah ingkang pinter. Emane dugi sepriki kula kiyambek dereng mrangguli. Nenek moyang sinten asmane ingkang nyerat basa sastra kasebat. Napa niku wangsalan, parikan, crita rakyat  ( Kedadiyane Gendhurek, Dipati Karangwangkal, lemajang ,Gunung Putri) lan sanese.

Niki mbeke Banyumas iring kidul seguthek. Mangkane amper saben dhusun gadhah crita, dongeng kiyambek – kiyambek. Lah niki ingkang kula kajengaken Banyumas sugih sastra, naming dereng sugih panulis, nggih sababe anu sami dereng kober merlokena sami nyerat. Mudheng-mulek ya ramane Tinggarjaya ingkang tekun urak – urek. (Darkam AS/08)




CALUNG BANYUMAS; Senggakan nang calung banyumasan nganggo basa seni sastra banyumasan. Foto:Harmas/dok

Wis demuat nang Harmas 2 Juni 2015

Tuesday, 6 October 2015

Minggu Satu Mei Empat Sembilan

  KANGGONE budaya Kulon (Barat), jerene jeneng kuwe ora penting, merga jeneng kuwe mung nggo tenger, nggo mbedakna karo liyane sing sejenis Kembang mawar mbok dejenengi kembang tembelekan, ambune ya tetep wangi Semana uga madu mbok dejenengi bratawali ya tetep legi rasane. Angger demat-matna wong Barat angger gawe jeneng kuwe lugu ora kaya kita madan ribed. Wong Barat gawe jeneng ya cukup Black (ireng), White (putih). Angger kita kan putih ya deganti Seta, ireng deganti Kresna.
Kanggone kita wong Timur, mligine wong Jawa klebu wong penginyongan babagan jeneng kuwe penting be nganggo pisan. Kita ora kena aweh jeneng maring anak kuwe sembarang jeneng, Jeneng kuwe kudu maen, upamane jeneng Ayu, Bagus ben ora dadi poyokan utawa wadanan neng kanca-batire kayata jeneng kewan, celeng, babi, kebo lan liya-liyane..
Senajana kaya kuwe, pengarep-arep utawa donga kuwe uga urung mesthi kesembadan utawa keleksanan, angger awake dhewek kiye ora ngusahakna kanti temenanan ben kesembadan. Jeneng inyong Sunardi, jere karepe rama biyung inyong, mengganua inyong angger wis gedhe teyeng dadi sunar (sorot utawa pepadhang) sing adi (apik) kanggone wong liya. Terus maning jeneng Nurtanio, karepe wong tuwane si Nur kuwe bisaa dadi wong tani sing maen, e malah dadi ahli montor mabur.
Dawaning jeneng kuwe kit gemiyen gutul siki ya keton ana bedane. Jaman kuna (dhong aku urung ana), jeneng bisa mung sekecap terus gole nyeluk ngarepe detambah “si”, contone jeneng Pon deceluk si Pon, jeneng Nar deceluke si Nar, utawane nganggo “go” contone Gomar, Gopar, Godi, Gotrek. Bubar kuwe jeneng dedawakna dadi rong kecap contone: Darsan, Iswan, Nardi, Tarsan, Darti lan liya-liyane.
Jeneng rong kecap terus derobah dadi jeneng telung kecap kanti nambah neng ngarep utawane neng burine jeneng asline. Contone: Darsan dadi Darsono, Iswan dadi Iswanto, Nardi dadi Sunardi, Tarsan dadi Tarsono.  Bar kuwe jeneng derobah ora mung setembung tapi dadi rong tembung kanti nambahi jeneng ngarep, sing biasane janeng Bambang, Agus, Edi utawa urutan kelahiran nganggo Eko, Dwi, Tri lan setruse, angger bocah wadon biasane detambah jeneng Endang , Eni, Eti, Sri utawa jeneng liyane.
Jaman gemiyen jeneng uga decocokna karo dina lairane, ana sing langsung, lair dina Senen ya dejenengi Senen, lair dina Setu jenenge ya Setu. Tapi ana uga sing nganggo petungan neptu dina kelairane, lahir dina Ahad (neptu 5) Kliwon (neptu 8) gunggung 13 dejenengi Darto. Dartim, Ditem (da = 6, ta = 7 gunggung 13). Kejaba kuwe jeneng jerene donga alias penjaluk utawa pengarep-arep maring Gusti Allah ben mbesuke uripe kaya sing nggo jeneng kuwe. Kanggo conto upamane jeneng Slamet, Widada, Rahayu, Wilujeng ngemu karep ben anake mbesuk gedhe-tuwane uripe bisa urip sing kepenak ora kena sambekala.
Taun 1967 inyong dejaluk kon ngrewangi mulang wulangan arsitektur neng STM N 1 Yogyakarta sing manggon neng Jetis lor tugu, Muride akeh pisan, watara 90an siswa saben taun ajarane. Sing paling angel kelalene kuwe neng salah sijine kelas, salah siji muride ana sing jenenge Gusatmilan. Jeneng nyleneh, dadi tek takoni apa maksude jenenge kuwe. Dheweke semaur lamona Gusatmilan kuwe laire neng dina Minggu, tanggal 1 Mei taun 1949. Jebule, Gusatmilan kuwe singkatan sekang Minggu Satu Mei Empat Sembilan. (Eyang Nardi, pemerhati budaya banyumasan/05)